روایت نسخه‌های کمترشناخته پیشااسلامی در کتابخانه آستان قدس

به گزارش شهرآرانیوز؛ کتاب «متون پیشااسلامی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، نتیجه واکاوی تعداد فراوانی نسخ خطی و چاپ سنگی است که به همت سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و به کوشش فاطمه جهان‌پور منتشر شده است.

این کتاب شامل اطلاعات فراوانی از جمله موضوع، محتوا، نویسنده، کاتب، نوع خط، شیوه‌‏های نگارش، حاشیه‌‏نویسی‏‌های نسخ همچنین ویژگی‌‏های ظاهری آنها شامل نوع کاغذ، نوع جلد، صفحه‌‏آرایی، تزئینات بکار رفته و موارد بسیار دیگر است که می‌تواند اطلاعات دقیق و معتبری را در اختیار پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار دهد.

فاطمه جهان‌پور در تشریح معنای اصطلاح متون پیشااسلامی به کار رفته در عنوان کتاب خود، اظهار کرد: کتابخانه آستان قدس رضوی، با توجه به قدمت و جایگاه خود در میان مردم، در طول تاریخ کتاب‌های زیادی را از مسیر‌های مختلفی، چون اهدا، خرید و یا وقف در اختیار گرفته است. اگر چه عمده منابع و متونی که در این کتابخانه وجود دارد، اسلامی است، اما در میان آنها نسخی با محتوای تاریخ، فرهنگ و باور‌های دینی مربوط به دوره باستان ایران نیز یافت می‏‌شود.

وی افزود: این رسته از متون، حوزه‌‏ای وسیع از مضامین دینی، تفسیری، کلامی، فلسفی، کشف و شهودی، عرفانی، تاریخی، ادبی، آئینی، گاه‌شماری و تقویم، فرهنگ لغت و ... را شامل می‌‏شود که با انواع خطوط اوستایی، پهلوی، فارسی زرتشتی و فارسی نو نوشته شده‌‏اند که کمتر کسی از آنها آگاهی دارد. به همین سبب در نگارش کتاب، عنوان پیشااسلامی برای این دسته از متون در نظر گرفته شد.

بررسی ۱۲۰ نسخه خطی و چاپ سنگی جهت گردآوری کتاب

وی درباره روش گردآوری اطلاعات و تالیف این کتاب، توضیح داد: از طریق پایگاه داده‌‏ها و جست‌و‌جو با کلیدواژه‌ها، هر آنچه از کتاب‎‌های خطی و چاپ سنگی که می‌‏توانست در دایرۀ این نوع از نسخ قرار گیرد، بررسی شد و از آن میان، تعداد ۱۲۰ عنوان که شامل ۲۹ نسخۀ خطی و ۹۱ نسخۀ چاپ سنگی بود، به دست آمد. تمام این نسخ مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت بر مبنای محتوای آنها به ۶ دسته تقسیم شد که شامل متون دینی، آموزشی، فارسی زرتشتی، سنت زرتشتی، آذرکیوانی و فرهنگ لغت بود.

جهان‌پور افزود: در این پژوهش، ابتدا هر یک از موضوعات به صورت مبسوط معرفی شده و آن گاه نسخی که به آن موضوع مربوط و در کتابخانه موجود بوده، به صورت دقیق و با جزئیات معرفی و شناسایی شده است. هدف از این کار، آن بود تا با معرفی کامل این نسخ، اطلاعات مربوط به آنها اعم از موضوع، محتوا، نویسنده، کاتب، نوع خط، شیوه‌‏های نگارش، تاریخ کتابت، تاریخ چاپ، محل چاپ، نام ناشر، حاشیه‌‏نویسی‌‏های کتاب، مهر‌ها و سجع آنها همچنین ویژگی‌‏های ظاهری کتاب شامل نوع کاغذ، نوع جلد، شیرازه، صفحه‏‌آرایی، تزئینات بکار رفته بر روی جلد و یا برگ‌‏ها، تعداد صفحات و اوراق، تعداد سطور، تصاویر موجود در نسخه و نیز شیوۀ دستیابی کتابخانه به این نسخ همچون وقف، اهدا، و یا خریداری استخراج شود.

ذکر واقفان نسخ معرفی شده و جزئیات حاشیه‌نویسی‌ها در کتاب

وی با اشاره به اینکه این پروژه به درخواست و حمایت کتابخانۀ آستان قدس رضوی و بخش نسخ خطی و چاپ سنگی، انجام شده است، خاطرنشان کرد: به دلیل تقدس و جایگاهی که کتابخانۀ آستان قدس رضوی از گذشته تا به امروز داشته و دارد، واقفان و خیرین بسیاری کتاب‌های خود را به این مجموعۀ معظم تقدیم کرده‌اند، به همین سبب یکی از مواردی که در این کتاب به آن توجه شده، معرفی کامل این افراد است. همچنین تمام اشخاصی که نام‏ آنها در یادداشت‏‌ها و حاشیه‏‌نویسی‏‌های نسخ ذکر شده نیز معرفی و شناسایی شده‏‌اند.

نویسنده کتاب «متون پیشااسلامی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی (نسخه‌های خطی چاپ سنگی)»، یادآور شد: از ویژگی‌های بارز این پژوهش آن است که چنانچه از نسخ چاپ سنگی معرفی شده، نمونه و یا نمونه‏‌هایی در کتابخانه‌‏های دیگر چه در ایران و یا سایر کشور‌ها موجود بوده، در کتاب بدان توجه و اشاره شده است.

جهان‌پور با این توضیح که در پایان بررسی هر یک از نسخ و کتاب‌ها، تصاویری از صفحات آغاز و پایان و یا برگ‏هایی که ویژگی خاصی داشته و در توصیف به آنها اشاره شده، ضمیمه شده است، ادامه داد: سرانجام تمام اطلاعات احصا شده از تک‏تک کتاب‌ها در قالب جدول‌‏هایی در انتهای کتاب آمده است تا خواننده بتواند کل داده‌‏های موجود را به صورت خلاصه ببیند. این اطلاعات به مثابه تاریخچه‏‌ای کامل از پیشینه یکایک نسخه‌‏های موجود در کتابخانه و جایگاه آن میان نسخه‌های موجود در دنیا است که می‌‏تواند برای اولیای کتابخانه و پژوهشگران سراسر جهان مفید و ارزنده باشد.

او با اشاره به اینکه کار پژوهش، نگارش و تدوین کتاب، حدود ۱۴ تا ۱۶ ماه، به طول انجامیده است، عنوان کرد: کتاب «متون پیشااسلامی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی (نسخه‌های خطی چاپ سنگی)»، در دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد رونمایی و سپس در نمایشگاه کتاب تهران نیز در سال ۱۴۰۴ معرفی شد.

در ادامه حتما بخوانید میراث مکتوب چگونه در گنجینه کتابخانه‌ها محافظت می‌شوند؟

کسب عنوان «اثر شایسته تقدیر» در چهل و سومین جشنواره کتاب سال

این نویسنده خاطرنشان کرد: کتاب «متون پیشااسلامی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی (نسخه‌های خطی چاپ سنگی)»، موفق به کسب عنوان «شایسته تقدیر» در چهل و سومین جشنواره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در بخش گروه نسخ خطی شده است. احتمالا این کتاب، رقبای قابل توجهی در جشنواره داشته است، اما شاید داوران بعد از مشاهده و بررسی کار، به این نتیجه رسیدند که کتاب می‏‌تواند شایسته تقدیر باشد.

وی اظهار کرد: کتاب «متون پیشااسلامی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی (نسخه‌های خطی چاپ سنگی)» با ویراستاری محسن ناجی نصرآبادی و صفحه‌‏آرایی محمدعلی برهانی توسط انتشارات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و انتشارات فروهر با شمارگان ۳۰۰ نسخه در قطع وزیری و در ۵۰۶ صفحه با قیمت ۷۰۰ هزارتومان رهسپار بازار کتاب شده است.

منبع: ایسنا