زبان فارسی از نگاه رهبر شهید، متن هویت و آینده ماست

هم زمان با فرارسیدن روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، این مناسبت ارزشمند فرصتی مغتنم برای پاسداشت زبان فارسی و تأمل دوباره در نسبت هویت ایرانی، میراث ادبی و افق‌های فرهنگی پیش روی ماست. در چنین روزی، بازخوانی دیدگاه‌های رهبر شهید درباره زبان فارسی، شعر و محافل ادبی، اهمیتی دوچندان می‌یابد؛ زیرا در نگاه ایشان، این حوزه‌ها صرفا عرصه‌هایی ذوقی و هنری نبودند، بلکه با هویت تاریخی، فرهنگی و حتی تمدنی ما پیوندی عمیق داشتند.

در خصوص زبان فارسی، نگاه رهبر شهید، نگاهی تمدنی بود. ایشان برای زبان فارسی، نقشی فراتر از یک ابزار ارتباطی قائل بودند و آن را یکی از عناصر اساسی در شکل گیری تمدن نوین اسلامی می‌دانستند. از منظر ایشان، زبان فارسی زبانِ حامل ارزش‌های انقلاب اسلامی است و از همین رو می‌تواند در بنای تمدنی نوین نقش آفرین باشد. به همین دلیل نیز همواره به کسانی که برای مأموریت‌های فرهنگی و رایزنی‌های فرهنگی به خارج از کشور اعزام می‌شدند، تأکید می‌کردند که یکی از مأموریت‌های اساسی آنان، ترویج زبان فارسی است.

واقعیت نیز نشان داده است که زبان فارسی، به درستی، مخاطبان و دوستداران فراوانی دارد و هرجا ابتکار و اهتمامی دراین زمینه وجود داشته، این زبان توانسته است رونق و مورد استقبال قرار گیرد. در نگاه رهبر شهید، فردوسی نیز مردی بزرگ است که بر گردن زبان فارسی و هویت ایرانی حقی سترگ دارد. ایشان بار‌ها تأکید داشتند که فردوسی «حکیم» است و این تعبیر، صرفا یک عنوان یا واژه تشریفاتی نیست. از منظر ایشان، شاهنامه سرشار از حکمت، توحید و ارزش‌های دینی است. 

رهبر شهید بر این باور بودند که در تار و پود داستان‌های فردوسی، رگه‌هایی روشن از توحید و ارزش‌های والای دینی حضور دارد و همین امر، شاهنامه را از بسیاری آثار هم عصر خود متمایز می‌کند. به تعبیر ایشان، هرچند روزگار فردوسی، روزگار طرح آشکار بسیاری از این مباحث نبود، اما در همین فضا نیز فردوسی توانسته است حکمت دینی را در متن اثر خود جاری سازد. در این میان، ایشان به برخی شخصیت‌های شاهنامه نیز از این منظر توجه می‌کردند. 

از جمله درباره اسفندیار، وقتی دربرابر ستم قرار می‌گیرد، رهبر شهید تصریح می‌کردند که فردوسی از او دفاع می‌کند؛ زیرا اسفندیار در این خوانش، مروّج و پاسدار ارزش‌های دینی است. از همین رو، ایشان حکمتی را که درباره فردوسی گفته می‌شود، حکمتی برآمده از دین می‌دانستند و تأکید داشتند که این حکمت، در بنیاد خود، حکمت اسلامی است و فردوسی نسبت به آن اشراف داشته است.

در کنار این نگاه به فردوسی و زبان فارسی، یکی دیگر از وجوه برجسته اندیشه رهبر شهید، توجه ویژه به شعر و محافل ادبی بود. ایشان شعر را از عناصر اساسی زندگی مردم ایران می‌دانستند. به تعبیری که در این زمینه می‌توان از نگاه ایشان دریافت، مردم ایران با شعر زندگی می‌کنند؛ همان گونه که آب و نان از عناصر حیات روزمره‌اند، شعر نیز بخشی از زندگی فرهنگی و زبانی جامعه ایرانی است.

زبان و روزگار ما هیچ گاه از شعر خالی نبوده و حتی آنجا که خود متوجه نباشیم، فراورده‌های ادبی و شعر در گفت وگوها، ذهن و زبان روزمره ما حضور دارند. از همین منظر بود که رهبر شهید، شعر را «ثروت ملی» می‌دانستند. به گمان بسیاری، در دوران زعامت ایشان، شعر و شاعری منزلتی تازه و ارجی مضاعف یافت. هم شاعران بیش از پیش مورد توجه قرار گرفتند و هم جامعه نسبت به ارزش والای شعر آگاه‌تر شد. 

انتشار هزاران جلد کتاب شعر در این سال ها، نشانه‌ای از همین توجه و بالندگی است؛ رخدادی که در تاریخ ما کم مانند به نظر می‌رسد. اما مسئله فقط کمیت نبود؛ رهبر شهید بر رشد کیفی شعر نیز تأکید داشتند. ایشان معتقد بودند که در دوران انقلاب اسلامی، شعر به یک مکتب نزدیک شده و گونه‌ای نو در شعر فارسی پدید آمده و گسترش یافته است؛ گونه‌ای که هم در محتوا و هم در قالب، نشانه‌های روشنی از تحول را با خود دارد. از نظر ایشان، یکی از ویژگی‌های مهم این شعر، مردمی بودن آن است.

 البته مردمی بودن در اینجا به معنای فروکاستن زبان شعر به زبان نازل و سطحی نیست، بلکه مقصود این است که شعر توانسته است زبان حال مردم و ترجمان دل و دغدغه‌های آنان باشد. شاعران این جریان توانسته‌اند در رویداد‌های مختلف، از انقلاب اسلامی گرفته تا دفاع مقدس و دیگر حوادث و بزنگاه‌های اجتماعی، در کنار مردم بمانند و با آنان سخن بگویند.

در ادامه حتما بخوانید وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی: شاهنامه حافظ اسطوره‌های ایرانی است

از همین منظر، شاعرانی که رهبر شهید از آنان نام می‌بردند و آنان را پدیدآورندگان نوعی نوآوری در شعر می‌دانستند، کسانی بودند که با مردم زیسته و زبان مردم را، نه در سطح ظاهری، بلکه در عمق احساسی و فکری آن، بیان کرده‌اند. افزون بر این، شعر امروز در نگاه ایشان تنها محدود به عاطفه یا مضامین فردی نبود، بلکه به عرصه‌های مهمی، چون دین، جهان بینی، مسائل سیاسی، سبک زندگی و موضوعات اجتماعی وارد شده است. 

این ورود، از نظر ایشان، نشانه ظرفیت بالای شعر فارسی و توان آن برای همراهی با تحولات جامعه است. از همین رو، می‌توان گفت حمایت، هدایت و پشتیبانی رهبر شهید از حوزه ادبیات و شعر، نقشی انکارناپذیر در رشد و جهت گیری این عرصه داشته است؛ نقشی که نه تنها در برگزاری محافل ادبی و شعری، بلکه در ارتقای منزلت شعر در ذهن و زبان جامعه نیز به روشنی قابل مشاهده است. 

در روز بزرگداشت فردوسی، بازخوانی این نگاه، یادآور یک حقیقت اساسی است: پاسداشت فردوسی، پاسداشت زبان فارسی و پاسداشت زبان فارسی، پاسداشت یکی از بنیادی‌ترین ارکان هویت فرهنگی و تمدنی ماست. در این میان، اندیشه رهبر شهید به ما یادآوری می‌کند که ادبیات و شعر، نه حاشیه فرهنگ، بلکه از متن هویت و آینده ما هستند.