نگاهی به فیلم هایی با محوریت عملیات های دفاع مقدس | رد پای عملیات ها در سینمای جنگ

شکیبا افخمی راد | شهرآرانیوز؛ هشت سال جنگ ایران و عراق شمار زیادی عملیات بزرگ و کوچک را در خود جای داده است. مجموعه‌ای از نبرد‌ها با تجربه‌هایی متفاوت از مقاومت، شناسایی، نفوذ، محاصره و بازپس گیری. سینمای دفاع مقدس نیز از دهه ۶۰ تلاش کرده بخشی از این عملیات‌های گسترده را ثبت کند، هرچند هنوز در روایت بخش زیادی از آن‌ها ناکام مانده است.

در این بین مرور فیلم‌های ساخته شده نشان می‌دهد در سال‌های گذشته فیلم سازان بیشتر سراغ موقعیت‌هایی رفته‌اند که امکان شکل دادن به یک درام انسانی در دل عملیات را فراهم می‌کند، از رزمنده محاصره شده در فکه تا فرمانده‌ای گرفتار بحران پیش از آغاز عملیات. حاصل این تلاش ها، مجموعه‌ای از روایت‌های متفاوت از عملیات‌های دوران دفاع مقدس است که هرکدام تنها بخشی از تاریخ جنگ را به تصویر کشیده‌اند. ما به مناسبت هفته دفاع مقدس تعدادی از مهم‌ترین این آثار را مرور کرده‌ایم.

محاصره در فکه

«حمله به اچ۳» ساخته شهریار بحرانی، یکی از مهم‌ترین عملیات‌های هوایی جنگ را بازسازی کرده است. در این عملیات، جنگنده‌های فانتوم نیروی هوایی ایران پایگاه‌های اچ ۳ را در عمق خاک عراق و نزدیک مرز اردن هدف قرار دادند. فیلم از برنامه ریزی نیرو‌های عراقی برای دور کردن هواپیما‌های استراتژیک خود آغاز می‌شود و در ادامه، طرح نیروی هوایی ایران برای حمله به پایگاه‌های اچ ۳ را دنبال می‌کند. «حمله به اچ ۳» از نمونه‌های شاخص تلاش سینمای دفاع مقدس برای بازسازی یک عملیات هوایی پیچیده است.

جنگ از زاویه یک نیروی اطلاعات

«۵۰ قدم آخر» ساخته کیومرث پوراحمد به عملیات والفجر ۴‌ می‌پردازد، عملیاتی که با مشارکت نیرو‌های سپاه، ارتش و پیشمرگه‌های کرد انجام شد. فیلم محصول سال ۱۳۹۲ است و بر اساس سرگذشت واقعی یکی از نیرو‌های اطلاعات لشکر زرهی نجف اشرف ساخته شده است. ماجرای آن نیز از جایی شکل می‌گیرد که این نیروی شناسایی مجروح می‌شود و هفده روز در انتظار رسیدن نیرو‌های خودی می‌ماند. پوراحمد به جای بازسازی گسترده میدان نبرد، تجربه یک رزمنده گرفتار در منطقه دشمن را محور قصه اش قرار داده و عملیات را از زاویه‌ای محدودتر روایت می‌کند.

نبرد سنگین در شلمچه

احمد مرادپور در «سجاده آتش» سراغ یکی از سنگین‌ترین عملیات‌های جنگ، یعنی کربلای ۵ در محور شلمچه رفته است.

فیلم در سال ۱۳۷۲ تولید شده و ماجرای دو گردان مالک و حبیب را در جریان عملیات دنبال می‌کند، جایی که رزمندگان با تجهیزات نظامی دشمن درگیر می‌شوند.

«سجاده آتش» در کنار صحنه‌های نبرد، روی ویژگی‌های شخصیتی دو فرمانده بسیجی، مهدی و عباس، تمرکز دارد و تلاش می‌کند شرایط نابرابر میدان جنگ را از خلال رابطه و تصمیم‌های آن‌ها روایت کند.

غواصان در مأموریتی متفاوت

رسول ملاقلی پور «افق» را بر اساس عملیات کربلای ۳ ساخته است. این فیلم حمله نیرو‌های ایرانی به اسکله راداری الامیه عراق را به تصویر می‌کشد، عملیاتی که هدف آن انهدام سکو‌های نفتی البکر و الامیه و ضربه زدن به توان اقتصادی و نظامی عراق بود. حضور غواصان در این فیلم و فضای سنگین شب عملیات، یکی از ماندگارترین تصاویر سینمای جنگ را شکل داده است.

همین حضور باعث شده گاهی فیلم با روایت شهدای غواص کربلای ۴ نیز پیوند داده شود، هرچند محور داستان فیلم، عملیات کربلای ۳ است. «افق» در زمان نمایش با استقبال گسترده روبه رو شد و از آثار پرفروش سال ۱۳۶۸ بود.

در ادامه حتما ببینید ویدئو | تصاویر واقعی تعقیب بالگردهای دشمن بعثی توسط شهید شیرودی به همراه صدای شهید همزمان با سالگرد شهادت

نبرد در سرمای ارتفاعات

«حماسه مهران» ساخته حمید طاهریان از آثار قدیمی‌تر سینمای دفاع مقدس است که به آزادسازی مهران و عملیات کربلای یک می‌پردازد. فیلم محصول ۱۳۶۳ است و ابتدا شهر مهران را زیر آتش توپخانه دشمن نشان می‌دهد، شهری که بسیاری از ساکنانش ناچار به ترک آن می‌شوند، اما رفتگر سالخورده شهر حاضر نیست زادگاه خود را رها کند.

در ادامه، حمله نیرو‌های عراقی و به اسارت رفتن گروهی از مردم، فضای داستان را تغییر می‌دهد و فیلم در نهایت به مقاومت نیرو‌های ایرانی و آزادسازی مهران می‌رسد. در «حماسه مهران»، جنگ فقط در قالب درگیری نیرو‌های نظامی دیده نمی‌شود و زندگی مردم عادی نیز بخشی از روایت میدان جنگ است.

جنگ در پشت خطوط دشمن

جمال شورجه در «عملیات کرکوک» به یکی از عملیات‌های متفاوت جنگ پرداخته است، عملیات فتح یک یا عملیات وحدت که در مهر ۱۳۶۵ با حمله نیرو‌های سپاه و پیشمرگه‌های کردستان عراق به تاسیسات نفتی، پالایشگاه، نیروگاه و یک پادگان نظامی در کرکوک انجام شد. داستان فیلم درباره گروهی از رزمندگان جنگ‌های نامنظم است که مأموریت دارند در عمق خاک دشمن پالایشگاه کرکوک را هدف قرار دهند. فیلم بیش از آنکه بر یک نبرد کلاسیک متمرکز باشد، فضای یک عملیات نفوذی و پارتیزانی را دنبال می‌کند. همراهی کرد‌های مسلمان عراقی با نیرو‌های ایرانی نیز یکی از بخش‌های روایت است.

عملیات از دریچه زندگی یک فرمانده

«موقعیت مهدی» ساخته هادی حجازی فر، نگاه متفاوتی به عملیات‌های جنگ دارد. فیلم به جای آنکه صرفا یک عملیات را بازسازی کند، زندگی شهید مهدی باکری و برادرش حمید را محور اصلی خود قرار می‌دهد و در خلال روایت زندگی آن ها، بخش‌هایی از عملیات‌های خیبر و بدر را بازسازی می‌کند. مهدی باکری فرمانده لشکر عاشورا در عملیات بدر بود و در جریان همین عملیات به شهادت رسید.

حمید باکری نیز پیش‌تر در عملیات خیبر در جزیره مجنون شهید شده بود. فیلم با ساختاری چندپرده‌ای، رابطه خانوادگی، زندگی شخصی و حضور این دو برادر در جنگ را کنار تجربه فرماندهی آن‌ها قرار می‌دهد. «موقعیت مهدی» در جشنواره فیلم فجر سال ۱۴۰۰ نیز با استقبال داوران روبه رو شد و پنج سیمرغ بلورین، از جمله جایزه بهترین فیلم را دریافت کرد.

محاصره در فکه

رسول ملاقلی پور در «پرواز در شب» محصول ۱۳۶۵، عملیات والفجر مقدماتی را از زاویه گردان کمیل روایت می‌کند، گردانی که در کانال دوم فکه در محاصره قرار گرفته و با کمبود آب و امکانات روبه روست. فیلم سرنوشت چند رزمنده را در مرکز روایت خود قرار می‌دهد.

قطع ارتباط با قرارگاه، تلاش چهار نفر برای رساندن درخواست کمک و کشته شدن سه نفر از آنان، فضای فیلم را به روایتی درباره انتظار و مقاومت تبدیل می‌کند. مهدی نریمان، فرمانده گردان، نیز برای رساندن آب به نیرو‌های زخمی از محاصره عبور می‌کند و شهید می‌شود. «پرواز در شب» با همین تمرکز بر تجربه متفاوت رزمندگان توانست در پنجمین جشنواره فیلم فجر جایزه بهترین فیلم را به دست آورد.

مرصاد در قالب یک روایت امنیتی

محمدحسین مهدویان در «ماجرای نیمروز: رد خون» محصول ۱۳۹۷، به سال‌های پایانی جنگ و عملیات مرصاد پرداخته است.

این فیلم میدان نبرد را تنها از زاویه نیرو‌های حاضر در خط مقدم نمی‌بیند و وجه اطلاعاتی و امنیتی ماجرا را نیز وارد روایت می‌کند.

داستان فیلم از جایی شروع می‌شود که نیرو‌های امنیتی ایران متوجه حضور نفوذی‌های سازمان مجاهدین خلق پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ در جبهه می‌شوند.

از همین رو با ارسال دو مأمور امنیتی به بغداد می‌خواهند قبل از شروع عملیات فروغ جاویدان، عباس زریباف فرمانده این عملیات را ترور کنند.

روایت انسانی از مرصاد

محمد عسگری نیز در «اتاقک گلی» سراغ عملیات مرصاد رفته، اما مسیر متفاوتی را برای روایت داستانش انتخاب کرده است. در این فیلم می‌بینیم گروهی از رزمندگان لشکر ۲۷ محمد رسول ا... برای حفاظت از مردم روستای شیان در کردستان وارد منطقه می‌شوند و در میان فضای جنگی، یک داستان عاطفی نیز شکل می‌گیرد. «اتاقک گلی» تلاش دارد یک عملیات نظامی را در کنار سرنوشت مردم منطقه قرار دهد. این فیلم در چهل ویکمین جشنواره فیلم فجر جایزه بهترین فیلم اول و جایزه ویژه هیئت داوران را دریافت کرد و در سال ۱۴۰۴ به اکران عمومی رسید.

در ادامه حتما بخوانید فیلم هایی با محوریت قهرمانان دفاع مقدس | روایت های واقعی از ابرقهرمانان ایرانی

آخرین روز‌های جنگ

«تنگه ابوقریب» ساخته بهرام توکلی از معدود فیلم‌هایی است که به یکی از وقایع روز‌های پایانی جنگ پرداخته است و بر مقاومت گردان عمار یاسر لشکر ۲۷ محمد رسول ا... در برابر پیشروی ارتش عراق در تنگه استراتژیک ابوقریب تمرکز دارد. روایت فیلم در روز‌هایی شکل می‌گیرد که نیرو‌های ایرانی باید در برابر حمله ارتش عراق مقاومت کنند و مانع سقوط تنگه شوند. درواقع توکلی با تکیه بر یک موقعیت محدود، فشار و آشفتگی روز‌های پایانی جنگ را به تصویر می‌کشد، زمانی که میدان نبرد هنوز فعال است و سرنوشت برخی مناطق به مقاومت نیرو‌های حاضر در خط وابسته مانده است.

روایت دیگری از خیبر

در سال‌های اخیر، عملیات خیبر چندین بار مورد توجه سینما قرار گرفته است. «مجنون» ساخته مهدی شامحمدی نیز یکی از این آثار است که با تمرکز بر زندگی شهیدان مهدی و مجید زین الدین، بخشی از حماسه لشکر ۱۷ علی بن ابی طالب در جزیره مجنون و عملیات خیبر را روایت می‌کند.

ساخت چندین اثر از این عملیات نشان می‌دهد خیبر همچنان ظرفیت تبدیل شدن به روایت‌های تازه‌ای درباره فرماندهان، نیرو‌های محلی و تجربه رزمندگان را دارد.