روایت خاک، جنگ و انسان | سمینار تخصصی سینمای دفاع مقدس در مشهد برگزار شد + فیلم

به گزارش شهرآرانیوز، انجمن سینمای جوانان ایران دفتر مشهد با همکاری مؤسسه فرهنگی تبلیغاتی بهمن سبز، هم‌زمان با هفته دفاع مقدس، برنامه اکران چهار فیلم شاخص سینمای دفاع مقدس را برگزار کرد و در ادامه این برنامه، نشستی تخصصی با موضوع سینمای دفاع مقدس با حضور جمعی از فیلمسازان و فعالان سینمایی برگزار شد.

در این نشست، سیدمحمد مداح‌حسینی، منتقد سینما و مدیر انجمن سینمای جوانان مشهد، با طرح این پرسش که «سینمای دفاع مقدس ژانر است یا موضوع؟» به بررسی ویژگی‌های این سینما در چهار دهه گذشته پرداخت.

سینمای دفاع مقدس، برآمده از فرهنگ و جغرافیای ایران

مداح‌حسینی با اشاره به تحولات سینمای ایران پس از انقلاب اسلامی اظهار کرد: اگر به تحول سینمای دفاع مقدس نگاه کنیم، شاید این تنها شکل سینمایی باشد که پس از انقلاب، به‌طور مستقیم از دل ایران، فرهنگ ایرانی و اتفاقات سیاسی این جغرافیا شکل گرفته است.

وی افزود: بسیاری از گونه‌های سینمایی مانند ملودرام یا کمدی، سابقه و نمونه‌های مشابهی در سینمای جهان دارند، اما سینمای دفاع مقدس به‌شدت اصیل است؛ چراکه قصه‌ها، جغرافیا و فرم آن از همین سرزمین و تجربه تاریخی مردم ایران سرچشمه گرفته است.

این منتقد سینما با اشاره به تجربه شخصی خود از تماشای فیلم‌های دفاع مقدس ادامه داد: از دوران کودکی، فیلم‌هایی مانند «افعی» را بارها در سینما دیده‌ام و همچنان نیز برخی از این آثار را تماشا می‌کنم. برای من این پرسش مطرح بوده که چگونه فیلمی مانند «افعی» که در ظاهر یک فیلم اکشن و تجاری است، می‌تواند در لایه‌های زیرین خود مفاهیمی همچون ایستادگی، وطن‌دوستی و ایثار را منتقل کند.

مداح‌حسینی با اشاره به فیلم «لیلی با من است» بیان کرد: این فیلم نیز نمونه دیگری است که با وجود پرداختن به مفاهیم اخلاقی و معنوی، توانست ارتباط گسترده‌ای با مخاطب برقرار کند. مخاطب می‌توانست بدون آنکه الزاماً در سطح اولیه متوجه تمام مفاهیم فیلم شود، با آن ارتباط برقرار کند و بخندد؛ در حالی که فیلم در لایه‌های زیرین خود، ارزش‌های معنوی و انسانی را دنبال می‌کرد.

«اخراجی‌ها» یک پدیده در سینمای دفاع مقدس است

وی «اخراجی‌ها» را نیز یکی از پدیده‌های تاریخ سینمای ایران دانست و گفت: «اخراجی‌ها» با وجود تمام نقدها و مخالفت‌هایی که در زمان اکران با آن صورت گرفت، امروز نیز در بازخوانی تاریخ سینمای دفاع مقدس، اثری قابل توجه است؛ چراکه توانست مفاهیم انسانی و ارزشی دفاع مقدس را در قالبی سرگرم‌کننده به مخاطب منتقل کند.

مداح‌حسینی در ادامه با طرح این پرسش که آیا سینمای دفاع مقدس می‌تواند یک ژانر باشد، توضیح داد: ژانر در سینما معمولاً دارای مؤلفه‌های مشخصی است؛ مخاطب از آن انتظارهای پیشینی دارد، قهرمان، موتیف‌ها و الگوهای روایی مشخصی دارد و میان آثار آن نوعی تکرار و تفاوت شکل می‌گیرد.

وی افزود: در ظاهر ممکن است سینمای دفاع مقدس نتواند چنین تعریفی داشته باشد؛ زیرا نمی‌توان قهرمانان دفاع مقدس را همیشه به یک شکل نمایش داد و فیلمساز همواره از سوی مخاطب و منتقدان با این انتظار مواجه است که به بخش‌های کمتر گفته‌شده جنگ بپردازد.

این منتقد سینما با اشاره به آثاری مانند «دوئل»، «موقعیت مهدی» و «اسفند» اظهار کرد: با این حال، به اعتقاد من سینمای دفاع مقدس می‌تواند به شکلی ژانری عمل کند. فیلمی مانند «دوئل» از نظر جذابیت، تصویربرداری، بازی بازیگران و طراحی صحنه می‌تواند با نمونه‌های جهانی سینمای جنگ مقایسه شود و در عین حال، مفاهیم و ارزش‌های مرتبط با دفاع از سرزمین را نیز منتقل کند.

سینمای دفاع مقدس باید مخاطب را در سالن نگه دارد

هادی حاجتمند، کارگردان و فیلمساز نیز در این نشست با موضوع «سینمای دفاع مقدس به مثابه سینمای اشراقی» به تجربه خود از مواجهه مستقیم با مخاطبان در سالن سینما پرداخت.

وی گفت: سینما فضایی است که در آن افراد با هر عقیده، پیشینه و نگاه، کنار یکدیگر می‌نشینند و یک قصه مشترک را روی پرده می‌بینند. در این فضا، مخاطب احساس و واکنش خود را در اختیار فیلم قرار می‌دهد.

حاجتمند افزود: تجربه تماشای فیلم در سالن سینما برای فیلمساز اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا می‌توان واکنش واقعی مردم را دید. مخاطب در سالن سینما، برخلاف بسیاری از موقعیت‌های دیگر، برای مدتی از عوامل بیرونی فاصله می‌گیرد و خود را در اختیار فیلم قرار می‌دهد.

این کارگردان با اشاره به تجربه نمایش فیلم‌هایش در سینما ادامه داد: در یکی از تجربه‌های خود، واکنش مردم در سالن برایم بسیار جالب بود. لحظه‌هایی که مخاطب نسبت به یک صحنه واکنش نشان می‌داد، برای من به‌عنوان فیلمساز اهمیت داشت و نشان می‌داد سینما چگونه می‌تواند بدون آنکه از مخاطب بخواهد سخنرانی یا پیام مشخصی را بشنود، احساس او را درگیر کند.

وی با طرح این پرسش که آیا سینمای دفاع مقدس می‌تواند چنین ارتباطی با مخاطب ایجاد کند، گفت: اگر صادقانه نگاه کنیم، صرفاً نمایش جنگ و دفاع مقدس نمی‌تواند مخاطب را در سالن نگه دارد. تجربه‌های سال‌های گذشته نشان داده است که صرف هزینه‌های بالا، نمایش صحنه‌های اکشن یا ساخت قهرمانانی که با جنس قهرمان‌های مردم فاصله دارند، الزاماً به دیده‌شدن فیلم منجر نمی‌شود.

«موقعیت مهدی» و قهرمانی که به مردم نزدیک است

حاجتمند با اشاره به فیلم «موقعیت مهدی» بیان کرد: این فیلم در شرایطی متفاوت از الگوهای معمول سینمای جنگ ساخته شد، اما توانست با مخاطب ارتباط برقرار کند. دلیل این ارتباط را باید در جنس شخصیت و جهان فیلم جست‌وجو کرد.

وی افزود: یکی از سکانس‌های ماندگار فیلم، صحنه‌ای است که مراسم عروسی برگزار شده و مهدی باکری در خانه‌ای شبیه خانه‌های مردم حضور دارد. او در همان فضای معمولی و آشنا، در کنار دیگران قرار می‌گیرد. این نوع نمایش شخصیت، از شناخت درست فیلمساز نسبت به شهید باکری و نزدیک‌بودن جهان او به زندگی مردم ناشی می‌شود.

این فیلمساز تأکید کرد: اگر قرار است سینمای دفاع مقدس مخاطب را با خود همراه کند، باید بتواند شخصیت‌هایی را به تصویر بکشد که مخاطب احساس کند به او نزدیک هستند؛ نه اینکه صرفاً با قهرمان‌هایی مواجه شود که از زندگی واقعی مردم فاصله دارند.

دفاع مقدس؛ عرصه‌ای برای ظهور انسان انقلاب اسلامی

محمدمهدی خالقی، فیلمساز نیز در این نشست با موضوع «انسان‌شناسی دفاع مقدس» به نسبت دفاع مقدس با اندیشه انقلاب اسلامی پرداخت.
وی با اشاره به زمینه‌های فکری انقلاب اسلامی اظهار کرد: اگر دریچه نگاه خود را به دفاع مقدس از تفکر انقلاب اسلامی انتخاب کنیم، باید به سال‌های پیش از انقلاب و اندیشه‌های امام خمینی(ره) مراجعه کنیم. در آثار و سخنان امام، مسئله تنها یک انقلاب سیاسی یا تغییر ساختارهای اجتماعی نبود؛ بلکه مفاهیمی مانند جهاد اکبر، مبارزه با نفس و ساخت انسان مورد توجه قرار داشت.
خالقی افزود: دفاع مقدس را می‌توان یکی از عرصه‌هایی دانست که در آن، این نگاه درباره انسان به محک گذاشته شد. جنگ، صرفاً یک میدان نظامی نبود؛ بلکه بستری بود که در آن بخشی از تحول انسانی مورد انتظار انقلاب اسلامی خود را نشان داد.

وی در ادامه با اشاره به خاطره‌ای از یکی از رزمندگان گفت: در خاطرات یکی از رزمندگان، ماجرای جوانی به نام علی‌اصغر محراب نقل شده است. فردی که پیش از حضور در جبهه، نوجوانی عادی و حتی شوخ‌طبع بود، اما در روایت دوستان و اطرافیانش، ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری متفاوتی از او در دوران جنگ شکل گرفت.

این فیلمساز ادامه داد: چنین روایت‌هایی نشان می‌دهد که تحول مورد نظر امام، به‌صورت طبیعی می‌توانست در عرصه‌های مختلف زندگی انسان جاری شود و دفاع مقدس یکی از مهم‌ترین عرصه‌هایی بود که این تحول در آن خود را نشان داد.

دفاع مقدس فقط روایت یک جنگ نیست

خالقی با تأکید بر اینکه دفاع مقدس را نباید صرفاً در چارچوب یک واقعه نظامی بررسی کرد، گفت: دفاع مقدس از یک سو جنگی بود که با تجاوز خارجی و حمله به خاک کشور آغاز شد و جوانان ایرانی در برابر آن ایستادند، اما از سوی دیگر، این دوره را می‌توان عرصه‌ای برای شناخت انسان‌هایی دانست که در شرایط خاص، تغییر و تحول پیدا کردند.

وی خاطرنشان کرد: بنابراین، سینمای دفاع مقدس زمانی می‌تواند به عمق این تجربه نزدیک شود که علاوه بر روایت جنگ، انسان و تحول او را نیز مورد توجه قرار دهد.

در مجموع، مباحث مطرح‌شده در این نشست بر سه محور اصلی متمرکز بود: جایگاه سینمای دفاع مقدس در میان گونه‌های سینمایی، ضرورت ارتباط واقعی این آثار با مخاطب و توجه به ابعاد انسانی و معنوی دفاع مقدس؛ مؤلفه‌هایی که می‌تواند مسیر بازخوانی این سینما در چهار دهه پس از جنگ را شکل دهد.