حال ناخوش گردشگری مشهد | رتبه نخست مقصد سفرهای تابستانی برای حفظ کسب‌وکار‌های گردشگری کافی نیست
صدرنشینی خراسان رضوی در آمار مقصد سفرهای تابستانی، تضمینی برای رونق صنعت گردشگری استان نیست.
به گزارش شهرآرانیوز؛ رتبه نخست در مقصد سفرهای تابستانی کشور؛ عنوانی که در نگاه اول می‌تواند از جایگاه ویژه مشهد در نقشه سفر ایران حکایت داشته باشد. آن هم چه زمانی؟ درست کمی بعد از شلیک اولین گلوله‌های دشمن در جنگ تحمیلی دوازده‌روزه؛ یعنی تابستان ۱۴۰۴.
آن‌روز‌ها مشهد امن‌ترین مقصد و پناه زائران مضجع شریف امام مهربانی‌ها بود. حالا هم هست، اما آیا آمار قدیمی مرکز آمار از گردشگران ملی در تابستان ۱۴۰۴ که با یک‌سال تأخیر به‌تازگی منتشر شده است و دست‌یافتن خراسان رضوی به رتبه یک در چند شاخص، می‌تواند نشان از حال خوب این صنعت داشته باشد؟
نگاهی دقیق‌تر به این گزارش و وضعیت امروز فعالان صنعت گردشگری، نشان می‌دهد که ماجرا به همین سادگی نیست. مقصد نخست سفربودن، الزاما به‌معنای رونق صنعت گردشگری نیست. این رتبه بیش از آنکه نشانه رونق این صنعت باشد، می‌تواند بازتابی از جابه‌جایی‌های اضطراری جمعیت در پی وضعیت جنگی و انتخاب این شهر به‌عنوان مقصدی امن‌تر باشد. از طرفی، نباید فراموش کرد وضعیت امروز صنعت گردشگری با وجود افزایش تحریم‌های ظالمانه، لغو بسیاری از پرواز‌های خارجی و کوچک‌شدن سفره مردم با تورم‌های بالا، با سال قبل متفاوت است.
چرا گردشگری برای مشهد مهم است؟
وقتی سخن از اصلی‌ترین ظرفیت‌های مشهد می‌شود، مضجع شریف امام رضا (ع) اولین و مهم‌ترین محور هویتی این شهر و زائرانش گرداننده اصلی چرخ اقتصاد آن به‌حساب می‌آید. سال‌ها ورود سالانه تا ۴۰میلیون زائر داخلی و خارجی، یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های اقتصادی مشهد و حتی خراسان رضوی بوده است.
حضور این تعداد زائر مشهد را به یکی از نقاط کانونی اقتصاد زیارت و خدمات‌محور کشور تبدیل کرده است؛ اقتصادی که فقط به هتل و اقامتگاه محدود نیست و از حمل‌ونقل درون‌شهری و رستوران گرفته تا بازار، سوغات، مراکز تفریحی، مشاغل خرد و ارزش افزوده زمین را دربرمی‌گیرد.
اهمیت این صنعت برای مشهد را باید در ساختار اشتغال استان هم جست‌و‌جو کرد. طبق آمار ۵۰.۵درصد فرصت‌های شغلی خراسان رضوی در بخش خدمات قرار دارد. هرچند همه این اشتغال به گردشگری وابسته نیست، اما گردشگری و زیارت، یکی از پیشران‌های مهم بخش خدمات در شهری مانند مشهد است.
از طرف دیگر، تمرکز بیش از ۵۴درصد ظرفیت هتل‌داری کشور در مشهد، این شهر را هم‌زمان به یکی از قطب‌های اصلی گردشگری ایران و یکی از شهر‌های حساس به نوسان سفر تبدیل کرده است.
سفر گران‌تر از همیشه
اگر بخواهیم به یکی از دلایل دشوارترشدن سفر در ماه‌های اخیر نگاه کنیم، باید از هزینه‌هایی شروع کنیم که حتی پیش از رسیدن مسافر به مقصد، او را به تجدیدنظر در برنامه سفر وامی‌دارد. طبق آخرین گزارش مرکز آمار ایران، در شهریور امسال تورم نقطه‌به‌نقطه هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌ها برای مسافران به ۱۱۲درصد رسیده است. این رقم برای تفریح و فرهنگ ۱۰۷درصد، استفاده از حمل‌ونقل شخصی ۱۱۶درصد و حمل‌ونقل عمومی ۸۷.۵درصد گزارش شده است.
تصورش را بکنید؛ خانواده‌ای که سال گذشته برای سفر چندروزه داخلی برنامه‌ریزی می‌کرد، امسال باید با هزینه‌های بیشتری برای اقامت، رفت‌وآمد و تفریح کنار بیاید. حتی اگر هزینه همه اجزای سفر به یک اندازه افزایش نیافته باشد، کنار هم قرارگرفتن این مخارج می‌تواند بودجه سفر را به‌طور جدی تغییر دهد. برای خانواده‌ای که درآمدش متناسب با این افزایش هزینه‌ها رشد نکرده، نتیجه ممکن است حذف سفر، کوتاه‌کردن مدت اقامت یا انتخاب گزینه‌هایی ارزان‌تر باشد.
فقط ۷درصد اسکان سهم اقامتگاه‌های عمومی
گزارش مرکز آمار ایران از گردشگران ملی در تابستان۱۴۰۴، تصویری دوگانه از سفر در کشور نشان می‌دهد. درحالی‌که برخی از ۵۴میلیون سفر می‌گویند، حدود ۵۴درصد خانوارها در این فصل هیچ سفری نداشته‌اند و فقط در ۴۶درصد خانوارها دست‌کم یک نفر سفر کرده است. پرسش اینجاست که این سفر‌ها تا چه اندازه به رونق گردشگری منجر شده‌اند؟
از میان سفرهای شبانه، حدود ۶۰درصد اقامت در خانه بستگان و آشنایان، ۱۶درصد در ویلا و آپارتمان شخصی، ۱۱درصد در ویلا و آپارتمان اجاره‌ای و فقط ۷درصد در اقامتگاه‌های عمومی بوده؛ سهم سایر اقامتگاه‌ها نیز ۶درصد بوده است.
اقامت نزد بستگان، لزوما به‌معنای بی‌بهره ماندن اقتصاد مقصد نیست؛ مسافران همچنان ممکن است از بازار، رستوران و حمل‌ونقل استفاده کنند. بااین‌حال، این آمار نشان می‌دهد که صدرنشینی در مقصد‌های سفر، الزاما به‌معنای رونق هتل‌ها و تأسیسات گردشگری نیست.
قرارگرفتن خراسان‌رضوی در صدر مقصد‌های سفر را نمی‌توان لزوما نشانه‌ای از بهبود وضعیت گردشگری این شهر دانست. زیرا در مقطع مورد بررسی، مشهد به‌دلیل برخورداری از موقعیت ایمن‌تر در مقایسه با بسیاری از مناطق کشور، مقصد بخشی از افرادی شد که با هدف دورشدن از خطرات ناشی از جنگ و نه با انگیزه متعارف سفر و گردشگری به این شهر پناه آورده بودند. بنابراین، این جایگاه بیش از آنکه بیانگر رونق پایدار گردشگری باشد، متأثر از وضعیت اضطراری و جابه‌جایی جمعیت است و نمی‌تواند به‌تنهایی مبنایی برای ارزیابی روند واقعی بهبود این صنعت قرار گیرد.
افت اشغال هتل‌آپارتمان‌ها به ۲۰ درصد
رئیس جامعه حرفه‌ای هتل‌آپارتمان‌داران خراسان رضوی، با اشاره به افت شدید ضریب اشغال واحد‌های اقامتی مشهد، می‌گوید: ضریب اشغال هتل‌آپارتمان‌ها که در زمان پیک سفر در شهریورماه به حدود ۸۰درصد رسیده بود، اکنون به حدود ۲۰درصد کاهش یافته است؛ شرایطی که در کنار افزایش هزینه‌های جاری، ادامه فعالیت بسیاری از واحد‌های اقامتی را با دشواری مواجه کرده است.
به گفته محمد نیکو، در تابستان امسال بخش بیشتر مهمانان این واحد‌ها را مسافران خارجی تشکیل می‌دادند که بیشتر عراقی بودند. در برخی مقاطع، سهم مهمانان خارجی حدود ۷۵ تا ۸۰درصد بود. البته در مناسبت‌هایی مانند ایام شهادت پیامبر اکرم (ص) و امام رضا (ع)، سهم مسافران ایرانی افزایش یافت.
او با بیان اینکه هزینه‌های جاری، به‌ویژه هزینه انرژی، فشار زیادی بر واحد‌های اقامتی وارد کرده است، می‌گوید: بسیاری از این مجموعه‌ها از نظر اقتصادی در وضعیت بسیار دشواری قرار دارند و عملا با خطر ورشکستگی مواجه‌اند؛ با این حال، مالکان و بهره‌برداران تلاش کرده‌اند فعالیت خود را متوقف نکنند و چراغ این واحد‌ها را روشن نگه دارند.
نیکو با اشاره به دشواری تأمین هزینه‌های جاری و تعهدات مالی واحد‌های اقامتی، می‌گوید: کاهش درآمد و افزایش هزینه‌ها، به‌روزرسانی تجهیزات و حفظ کیفیت خدمات را برای بسیاری از این مجموعه‌ها دشوار کرده است.
او با انتقاد از نبود حمایت متناسب با شرایط این صنعت، می‌افزاید: با وجود همکاری بسیاری از مالکان برای حفظ نیروی انسانی، همچنان با مطالبات و هزینه‌های مختلف دستگاه‌ها و نهاد‌ها مواجه‌اند؛ ازاین‌رو، انتظار می‌رود به‌جای افزایش فشار‌های مالی، حمایت بیشتری از فعالان این حوزه صورت گیرد تا امکان تداوم فعالیت و حفظ اشتغال فراهم شود.
تمرکز بر گردشگری بومی
رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری خراسان رضوی نیز می‌گوید: در شرایطی که فعالیت گردشگری خارجی با محدودیت‌هایی مواجه شده است، دفاتر خدمات مسافرتی بر توسعه گردشگری داخلی و استفاده از ظرفیت سفرهای زیارتی و سیاحتی در داخل کشور تمرکز کرده‌اند.
محمدسعید ولی‌زاده با بیان اینکه در شرایط فعلی امکان اتکای کامل به گردشگری خارجی وجود ندارد، می‌گوید: دفاتر خدمات مسافرتی و فعالان گردشگری تلاش می‌کنند با راه‌اندازی و توسعه برنامه‌های مرتبط با گردشگری داخلی، زمینه سفر بیشتر مردم را فراهم کنند؛ چه سفرهای زیارتی و سیاحتی در داخل استان و چه سفر به سایر استان‌های کشور.
ولی‌زاده در ادامه به تداوم ورود زائران خارجی اشاره می‌کند و می‌گوید: درحال‌حاضر، زائرانی از عراق به ایران سفر می‌کنند و بر اساس اطلاعاتی که به این مجموعه رسیده، قرار است از هفته آینده امکان سفر زائران عمانی نیز فراهم شود. به گفته او، بازشدن مسیر‌های بیشتر در آینده می‌تواند به تسهیل رفت‌وآمد گردشگران خارجی کمک کند؛ هرچند تحقق این موضوع به شرایط پیش رو بستگی دارد.
رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری استان درمجموع، توسعه گردشگری داخلی و استفاده از ظرفیت حمل‌ونقل زمینی را از مسیر‌های پیش روی فعالان این حوزه برای تداوم فعالیت در شرایط فعلی می‌داند؛ مسیری که در کنار حفظ ارتباط با بازار‌های خارجی و تسهیل ورود زائران، می‌تواند بخشی از ظرفیت دفاتر خدمات مسافرتی را فعال نگه دارد.
افت ۳۰درصدی سطح اشغال در واحد‌های اقامتی
رئیس کمیته هماهنگی تشکل‌های گردشگری خراسان رضوی، با اشاره به کاهش سفر‌ها می‌گوید: صنعت گردشگری مشهد در شرایط دشواری قرار دارد. در مقایسه با سال گذشته، سطح اشغال واحد‌های اقامتی شامل هتل‌ها، هتل‌آپارتمان‌ها، مهمان‌پذیر‌ها و خانه‌های مسافر به خاطر جنگ و محدودیت پرواز‌ها بیش از ۳۰درصدکاهش داشته است.
محمود مادرشاهیان با اشاره به تأثیر محدودیت‌های پروازی بر صنعت گردشگری، می‌افزاید: کاهش پرواز‌ها یکی از عوامل اصلی افت ورود مسافر به مشهد است. حدود پنجاه فروند هواپیما از ناوگان هوایی کشور خارج شده‌اند؛ موضوعی که به‌دلایل ایمنی و فنی و با توجه به شرایط موجود رخ داده و بر جابه‌جایی مسافران تأثیر گذاشته است.
او درباره وضعیت ضریب اشغال هتل‌های مشهد، توضیح می‌دهد: در حال استخراج آمار دقیق در تابستان هستیم، اما در به‌روزترین آمارگیری انجام‌شده در ۲۲مهرماه، میانگین ضریب اشغال هتل‌های رینگ اول که خیابان‌های امام رضا (ع)، شیرازی، نواب صفوی و طبرسی را شامل می‌شود، ۷۸درصد بوده است. این رقم در رینگ دوم به‌طور میانگین ۵۶درصد و در رینگ سوم ۳۳درصد ثبت شده است.
رئیس جامعه هتل‌داران خراسان رضوی در ادامه با اشاره به وضعیت گردشگری خارجی، می‌گوید: در حال حاضر، به دلیل محدودیت‌های پروازی و شرایط ناشی از جنگ و تحریم‌ها، ورود گردشگران خارجی نیز با دشواری روبه‌روست. به گفته او، در روز‌های اخیر پرواز‌های مسیر نجف از سر گرفته شده‌اند، اما درمجموع، پرواز‌های خارجی همچنان محدودند و زائرانی که قصد سفر به مشهد را دارند، با مشکلاتی در مسیر دسترسی هوایی مواجه‌اند.
مادرشاهیان با تأکید بر تلاش هتل‌داران برای حفظ نیروی انسانی و جلوگیری از تعطیلی مجموعه‌ها، می‌گوید: نیروی انسانی سرمایه‌ای است که نباید به‌آسانی از دست برود؛ ازاین‌رو، فعالان این صنعت با وجود مشکلات اقتصادی می‌کوشند فعالیت خود را ادامه دهند و از قطع همکاری با کارکنان جلوگیری کنند، اما عبور از این شرایط دشوار به تصمیم‌ها و برنامه‌ریزی‌های حمایتی مسئولان نیاز دارد.
از رتبه نخست تا رونق واقعی
کنار هم گذاشتن آمار‌های سفر و روایت فعالان گردشگری، نشان می‌دهد که مشهد همچنان یکی از مهم‌ترین مقصد‌های سفر کشور است، اما این جایگاه به‌تنهایی برای حفظ کسب‌وکار‌های گردشگری کافی نیست. در شرایطی که هزینه سفر افزایش یافته و دسترسی بخشی از گردشگران خارجی دشوار شده است، بازگشت خودبه‌خودی رونق را نمی‌توان انتظار داشت. حفظ این صنعت، هم به حمایت از کسب‌وکار‌های گردشگری و اشتغال وابسته به آن نیاز دارد و هم به فراهم‌کردن امکان سفر برای خانوارها.
نخستین راهکار، حمایت هدفمند و موقت از واحد‌های آسیب‌دیده و اشتغال‌محور است. تعویق یا تقسیط بدهی‌های بیمه‌ای و مالیاتی، تسهیلات سرمایه در گردش با بازپرداخت متناسب با فصل‌های کم‌مسافر و کاهش فشار هزینه‌های ثابت در دوره افت تقاضا می‌تواند به تداوم فعالیت این مجموعه‌ها کمک کند. این حمایت‌ها باید به حفظ اشتغال و شفافیت مالی مشروط باشند تا منابع عمومی صرف صیانت از ظرفیت واقعی صنعت و نیروی انسانی شود.
راهکار دوم، تقویت سفر داخلی با بسته‌های متناسب با توان مالی خانواده‌هاست. همکاری دفاتر خدمات مسافرتی، راه‌آهن، شرکت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای، اقامتگاه‌ها و مراکز تفریحی و فرهنگی می‌تواند بسته‌هایی با هزینه مشخص و قابل‌پیش‌بینی برای رفت‌وآمد، اقامت و بازدید فراهم کند. تشویق سفر در فصل‌ها و روز‌های کم‌تقاضا نیز به توزیع بهتر مسافران و کاهش نوسان درآمد واحد‌های اقامتی کمک می‌کند.
در حوزه گردشگری خارجی نیز مشهد به برنامه‌ای جدی برای بهبود دسترسی نیاز دارد؛ زیرا محدودیت پرواز‌ها را نمی‌توان صرفا با تبلیغات جبران کرد. تقویت مسیر‌های هوایی در صورت فراهم‌بودن شرایط ایمنی و عملیاتی، تسهیل ارتباط با بازار‌های نزدیک، اطلاع‌رسانی شفاف درباره مسیر‌های سفر و بهبود خدمات موردنیاز زائران خارجی می‌تواند بخشی از موانع را کاهش دهد. در کنار آن، تنوع‌بخشی به بازار‌های گردشگری و استفاده از ظرفیت حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای، وابستگی صنعت به یک بازار یا شیوه جابه‌جایی را کمتر می‌کند.
بااین‌حال، برنامه گردشگری مشهد نمی‌تواند از زیارت جدا باشد. «زیارت آسان» علاوه‌بر تسهیل حضور در حرم، به دسترسی مناسب، هزینه قابل‌پرداخت رفت‌وآمد و اقامت، خدمات متناسب با نیاز سالمندان و افراد دارای معلولیت و اطلاع‌رسانی شفاف درباره گزینه‌های سفر نیاز دارد.
طراحی بسته‌های زیارتی اقتصادی، توسعه اقامتگاه‌های ارزان و استاندارد، هماهنگی نهاد‌های متولی زیارت با فعالان گردشگری و حمایت از سفرهای گروهی و خانوادگی می‌تواند بخشی از تقاضای ازدست‌رفته را به کسب‌وکار‌های شهر بازگرداند؛ بدون آنکه کیفیت خدمات یا حقوق نیروی کار قربانی کاهش هزینه‌ها شود.
در کنار این ظرفیت دیرینه، شکل‌گیری کانون جدید زیارت در محل مزار رهبر شهید انقلاب در مشهد و افزایش توجه زائران به این مکان نیز می‌تواند ظرفیت تازه‌ای برای جذب زائر، افزایش مدت ماندگاری و توسعه خدمات زیارتی در این شهر ایجاد کند.
این گزارش، آغاز سلسله‌گزارش‌هایی درباره ظرفیت‌های مختلف گردشگری و زیارتی مشهد است؛ گزارش‌هایی که در ادامه، ضمن بررسی ابعاد و فرصت‌های موجود، به چالش‌ها، الزامات سیاست‌گذاری و راهکار‌های عملی برای تبدیل این ظرفیت‌ها به مزیت‌های پایدار اقتصادی و گردشگری شهر خواهند پرداخت.
ارسال نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تائید توسط شهرآرانیوز در سایت منتشر خواهد شد.
نظراتی که حاوی توهین و افترا باشد منتشر نخواهد شد.
