ریسک زلزله بعد از ۴۱ سال

مردم طبس و روستاهای اطراف کم‌کم چراغ‌های خانه خود را روشن می‌کردند؛ چراغ‌هایی از نوع زنبوری یا فانوس یا برقی که در شهر تازه‌ داشت رواج می‌یافت. آفتاب داشت در کران غربی آسمان به رنگ قرمز درمی‌آمد و آسمان کویر صاف و با سرمای آخر شهریور برای استقبال از پاییز آماده می‌شد. حدود ساعت 19:36 دقیقه ۲۵شهریور سال۱۳۵۷ (۱۶ سپتامبر ۱۹۷۸میلادی) بود که به‌یک‌باره گلشن طبس به تلی از آوار و خاک تبدیل شد. طبس قدمتی تاریخی دارد و سبک و نوع زندگی مردمان بافرهنگ آن نشان از ریشه‌دار بودن این شهر تاریخی است. قدمت آن را به دوران پیش از هخامنشیان تخمین می‌زنند و خود یکی از نمونه‌های بارز باستانی ریشه‌های ماست. در ادوار گذشته، طبس پل ارتباطی بین شمال‌شرق و غرب بوده که برای رسیدن به هگمتانه و شوش از آن عبور می‌کردند. گستره طبس بین خشک‌ترین و گرم‌ترین کویرهای ایران، یعنی کویر لوت و دشت کویر، قرار گرفته است و آب‌وهوای گرم و خشک دارد. خشکی هوا موجب دامنه تغییرات دمایی گسترده در طبس و اطراف آن شده که گاه از بازه ۵۰درجه تغییرات نیز فراتر می‌رود.
41سال از آن رخداد گذشته است و هنوز هم زلزله طبس در محافل علمی جزو زمین‌لرزه‌های ویرانگر تلقی می‌شود و شدت آن از جمله زلزله‌های دهشتناک قرن بود.
در جنوب و جنوب‌شرق شهر طبس، 2روستای کریت و خسروآباد بیشترین شدت زلزله را متحمل شدند. ساختمانی در این 2روستا سالم نماند. آثار زمین‌لرزه در جاده بین خسروآباد به سمت دیهوک مشهودتر از نقاط دیگر بود. در فاصله 15 تا 20کیلومتری جنوب طبس زمین‌لرزه با شدت 10 در مقیاس مرکالی برآورد شد. از 1100نفر جمعیت خسروآباد، 500نفر کشته شدند. همین نسبت کشته‌شدگان برای شهر تاریخی و زیبای طبس هم بود. در طبس نیز شدت زمین‌لرزه بین 9 تا 10 در مقیاس مرکالی برآورد شد که چنین درجه‌ای از شدت برای ساختمان‌های خشت و گلی طبس یعنی ویرانی کامل. ویرانی‌های زلزله در شهر طبس و روستاهای اطراف آن تا شعاع 50کیلومتری بود. زلزله طبس چنان نیرومند بود که در تهران با فاصله مستقیم ۵5۰کیلومتری نیز احساس گردید. روزهای پرتب و تاب انقلاب اسلامی بود، اذهان عمومی بیشتر به اخبار سیاسی حساس بود که رخداد هولناک طبس به وقوع پیوست. شایعاتی درباره مصنوعی بودن زلزله پخش شد که مسلما واقعیت نداشت و شهری را به‌طور کامل به عزا برد. طبس در سال1355، حدود 11هزار و 400نفر و شهرستان طبس 12هزار و 600نفر جمعیت داشت (آمار مرکز آمار ایران در سال 1355). بر اساس آمار رسمی مرکز آمار ایران در مهرماه همان سال، تعداد کشته‌های زلزله طبس 6هزار و 363نفر اعلام گردید. این تعداد شامل 3هزار و ۶۶۲نفر در شهر طبس و 2هزار و ۷۰۱نفر در روستاهای اطراف بود (چنین به نظر می‌رسد که آمار سایر منابع نظیر اعلام تلفات جانی تا 20هزار نفر و ارقامی نزدیک به این نمی‌تواند صحت داشته باشد). با تکیه‌ بر همین آمار رسمی، بیش از نیمی از جمعیت ساکن شهرستان طبس جان خود را در زلزله سال1357 از دست دادند که آلام آن هنوز هم در یاد و خاطر بازماندگان آن رخداد برجای‌مانده است. اکنون در سال1398 بعد از گذشت 4دهه از آن واقعه، جمعیت شهر طبس به مرز 4برابری آن زمان رسیده است (در آمار سال1395 جمعیت شهر طبس بیش از 39هزار نفر اعلام شده است). یاد و نام جان‌باختگان آن رویداد سترگ و تاریخی را گرامی می‌داریم و به روانشان درود می‌فرستیم؛ اما زندگی در طبس ادامه دارد. امید در سیمای کودکان طبسی موج می‌زند و می‌ماند مسئولیت‌های ما و زمان که مثل باد می‌گذرد.

هرکدام از ما در حوزه‌های کاری خود بی‌گمان مسئولیتی خطیر برای توسعه پایدار این مرزوبوم و به‌ویژه برای نقاط محنت‌کشیده زلزله همانند طبس و روستاهای اطراف آن داریم. اکنون شهر طبس حدود 12هزار واحد مسکونی دارد که جمعیتی بیش از 40هزار نفر در آن سکنی گزیده‌اند. نسبت واحدهای مسکونی اسکلت‌دار به واحدهای بدون اسکلت در مقایسه با بیشتر شهرهای ایران، نسبت مطلوبی است و عددی در حدود 4.6 را شامل می‌شود. این نسبت در مقایسه با میانگین کشوری که عددی در حدود 1.3 می‌باشد، نشان از کیفیت مطلوب‌تر ساختمان‌های مسکونی شهر طبس دارد؛ اما شاخص کیفی واحدهای مسکونی روستاهای اطراف طبس (حدود 37 روستای اطراف) مشابه شهر طبس نمی‌باشد. 13هزار و 78نفر (بر اساس آمار سال1395) در 3987واحد مسکونی روستایی زندگی می‌کنند که از آن میان 1921واحد بدون اسکلت می‌باشند (نسبت حدود 2 به 1 واحدهای اسکلت‌دار به بدون اسکلت). نسبت واحدهای اسکلت‌دار به واحدهای بدون اسکلت روستایی هم در میان روستاهای کشور عدد نسبتا مناسبی است. مسلما چنین شرایط کیفی ساختمان‌ها باید ما را به کاهش ریسک زلزله در طبس و اطراف آن امیدوار کند؛ اما بررسی روند گسترش بی‌رویه شهری به سمت پای ارتفاعات شتری و ساخت‌وساز روی چندین سگمنت سامانه گسلی طبس در شرق شهر، این هشدار را می‌دهد که اگر بازنگری اساسی در نقشه‌های توسعه شهری با در نظر گرفتن خطر زلزله صورت نگیرد، ممکن است تعداد تلفات جانی زلزله 7.4 ریشتری طبس اگر تکرار شود، از زلزله 1357نیز فزون‌تر گردد.