نقش الگویی والدین

والدین مهم‌ترین الگوی فرزندان‌اند؛ آن‌چنان‌که فرزندان از یک دید آیینه تمام‌نمای وجود والدین هستند. اگر در چهره آن‌ها آثار بی‌کفایتی، ترس، اضطراب و بزهکاری پیداست، بدان دلیل است که بیشتر والدین چنین صفاتی را داشته‌اند. در همین رابطه یکی از مربیان بزرگ گفته است: تو اول فرزندت را به من نشان بده تا بگویم تو که هستی.
کودکان چه آگاهانه و چه ناآگاهانه، چه مستقیم و چه غیرمستقیم تحت‌تأثیر پدر و مادر خود قرار می‌گیرند و به دست آن‌ها تربیت می‌شوند. جریان شکل‌گیری شخصیت کودکان در خانواده یک امر لحظه‌ای و منقطع نیست، بلکه جریانی است دائمی و مستمر. کسی نمی‌تواند با نیم‌ساعت صحبت و نصیحت کردن خود را قانع کند که فرزندش را تربیت‌ کرده است. تمام حرکات، رفتارها و حالات پدر و مادر که شاید به نظر خودشان اعمال کوچک و بی‌اهمیتی باشد، از نظر کنجکاو و جستجوگر کودکان دور نمی‌ماند، بلکه مانند یک الگو در ذهن و مغزشان جای می‌گیرد و بالأخره بیشترین اهمیت و تأثیر را در کودکان دارد. طرز لباس پوشیدن، صحبت کردن و به‌کار بردن کلمات زشت و زیبا، گوش دادن به سخن دیگران، انتقاد از دیگران، کمک به دیگران، شرکت در کارهای اجتماعی، تعظیم و تکریم شعائر مذهبی و ملی، مطالعه کتاب و نحوه رفتار در قبال بزرگ‌ترها و کوچک‌ترها، فرمان دادن به دیگران، خواهش کردن از دیگران، دید و بینش و قضاوت امور، رفتار با پدر و مادر، رفتار با سایر فرزندان، دروغ‌گویی یا راست‌گویی، واکنش به حوادث و اتفاقات، نظم و ترتیب، صبر و حوصله، تعیین و انتخاب روش‌های منطقی در حل مشکلات، صمیمی بودن، تظاهر و تعارض، وقت‌شناسی و تنظیم کارها و... هیچ‌کدام از دید تیزبین کودکان دور نمی‌ماند. کودک خردسال معرفت کمی درباره جهان یا مقام خود در آن دارد. او رفتارهای نخستین خود را کورکورانه از مادر و پدرش تقلید می‌کند و به هیچ نوع انتقاد قادر نیست؛ زیرا از یک‌طرف عاجز است و از طرف دیگر تحت‌تأثیر نفوذ شدید والدینش است که تنبیه و تشویق او را به عهده‌ دارند. کودک می‌کوشد خود را به پدر و مادرش شبیه گرداند و هراندازه نفوذ آنان در او بیشتر باشد، این همسان‌سازی کودک نیز شدیدتر خواهد بود. چنانچه والدین می‌خواهند که فرزندانی پاک، خوش‌رفتار، نیک اخلاق، نیکوگفتار، فعال، خیرخواه و پرهیزگار داشته باشند، یک راه آن این است که خود این‌گونه باشند. همچنین معلوم نیست این شرط در عین لازم بودن کافی هم باشد. پاکی، درست‌کاری، تعبد و اخلاقی بودن وظیفه والدین است و قطعا این انجام‌ وظیفه بر فرزندان نیز مؤثر خواهد بود.