بازتاب انقلاب مشروطه در مطبوعات مشهد

سید مهدی قطبی
پژوهشگر تاریخ خراسان

انقلاب مشروطه انقلابی فراگیر بود که به پایتخت یا ایالتی خاص محدود نماند. مردم ایران که از سویی مورد ستم دستگاه استبدادی قاجار و ظلم شاهزادگان و والیان بودند و از سوی دیگر کشور خود را زیر سلطه روزافزون بیگانگان می‌دیدند، برای رهایی از وضعیت نابسامان موجود، حرکتی را رقم زدند که سرنوشت سیاسی و اجتماعی ایران را دست‌خوش دگرگونی کرد. یکی از ایالت‌هایی که سهم بسزایی در این جنبش داشت ایالت پهناور خراسان و مرکز آن، مشهد، بود. برخی گمان می‌کنند به دلیل جو مذهبی حاکم بر مشهد، مردم این شهر در مشروطه جایگاهی نداشته‌اند و حتی در برابر آن ایستادگی کرده‌اند اما با تکیه بر مطبوعات آن دوره مشهد می‌توان اثبات کرد که برخلاف این برداشت رایج، مردم مشهد نقشی درخور توجه در انقلاب مشروطه داشته‌اند و نه تنها نظاره‌گر منفعل انقلاب نبوده‌اند بلکه مبارزات آن‌ها در دوران قبل از مشروطه زمینه‌ساز برخی از حرکت‌ها و مبارزاتی بود که به انقلاب مشروطه منجر شد. چند سال پیش از انقلاب مشروطه، یعنی سال‌های 1320 تا 1324 ق. (1281-1285 ش.)، برای خراسانیان به ویژه مردم مشهد، دورانِ سخت و طاقت‌فرسایی بود. در این بازه زمانی، خراسان که دچار مشکلات، بحران‌های اجتماعی و اقتصادی و دخالت‌های شدید بیگانگان شده بود، شاهد بروز آشوب‌ها و شورش‌های ضد حکومتی شد. مجموعه این شورش‌ها و بحران‌ها زمینه سست شدن بنیان‌های حکومت قاجار از یک‌سو و پیشرفت کار مبارزان استبداد را از سوی دیگر فراهم کرد که در نهایت به استقرار مشروطیت منتهی شد؛ روند این تغییر و تحولات را می‌توان در مطبوعات به جا مانده از دوره مشروطه در مشهد دید و شناختی نسبی از اوضاع و موضع‌گیری مردم مشهد درباره این جنبش به دست آورد. جالب است بدانید که از زمان فعالیت رسمی روزنامه‌نگاری در خطه خراسان حدود 120 سال می‌گذرد و در همین مدت، روزنامه‌ها و همچنین روزنامه‌نگاران مؤثر و مهمی در این سرزمینِ فرهنگ‌ساز بروز و ظهور کرده‌اند.
نخستین فعالیت رسمی مطبوعاتی خراسان در مشهد به تاریخ 5 دی 1279 خورشیدی (4 رمضان 1318 ق) با انتشار روزنامه «ادب» توسط «ادیب‌الممالک‌ فراهانی» آغاز شد و بدین ترتیب مشهد به عنوان چهارمین شهر کشور بعد از تبریز، شیراز و اصفهان به روزنامه‌نگاری پرداخت. روزنامه ادب تنها نشریه مشهد است که پیش از انقلاب مشروطه در خراسان چاپ و منتشر شد اما پس از انتقال آن در سال 1321 ق. به پایتخت، مشهد تا 4 سال روزنامه نداشت تا اینکه انقلاب مشروطه به پیروزی رسید و با ایجاد فضای باز سیاسی، روزنامه‌های «‌بشارت»، «خراسان» و «خورشید» منتشر شدند. انتشار این جراید ضمن تشویق مردم به مشروطه‌خواهی و تبیین حقوق ملت و لوازم مشروطیت، حافظ و پشتیبان انقلاب مشروطیت و اساسا زبان مردم شدند. روزنامه «بشارت» 4 ماه پس از اعلام مشروطه در مشهد به صاحب‌امتیازی و نگارندگی «شیخ محمدعلی مدیر» چاپ شد. بشارت که نخستین روزنامه مشهد پس از انقلاب مشروطه است، هواخواه مشروطه بود و بعد از روزنامه ادب، دومین روزنامه خطه خراسان محسوب می‌شود. شیخ محمدعلی، مدیر مدرسه مظفری و همت بود که همچون مدرسه‌های پیش‌گفته، روزنامه بشارت را برای آگاهی و همراهی مردم با انقلاب مشروطه تأسیس کرد. محتوای روزنامه بشارت شرح ویژگی‌های مشروطیت‌ و تشویق مردم به مشروطه‌خواهی بود که در آن اخبار انتخاب وکلای شهرهای مختلف خراسان برای اعزام به مجلس شورای ملی، تأسیس انجمن معدلت رضوی (خراسان) و شرح مذاکرات این انجمن که در واقع شورای شهر مشهد بود، منتشر می‌شد. به عنوان مثال در یکی از این شماره‌ها که روزنامه بشارت در نقل مکتوب یکی از ادبای کشور به تبیین و تشریح لوازم و اهمیت مشروطه پرداخته، چنین آمده است: «‌بعد از یک ماه بنده عازم مشهد مقدس شدم و در این 2 هفته که وارد ارض اقدس گشتم در چند مجلس بوده با هم‌وطنان عزیز خود درباره مشروطه هم صحبت شدیم؛ بعد از همه این مجلس‌ها در تفلیس و مشهد مقدس به بنده واضح و معلوم شد هر‌چند که اکثر هم‌وطنان عزیز بنده هنوز به لوازم سلطنت مشروطه چنانچه لازم است، حاضر نیستند و بعضی از آنان معنی مشروطه بودن را درست ندانسته و مستحضر نگردیده‌اند ولی با آن شوق مفرط که به شنیدن و آموختن قانون‌های اساسی ملل متمدنه روی زمین و فهمیدن شرایط سلطنت مشروطه‌ای دارند اگر در شهر فقط دو‌سه نفر در دارالفنون اروپا تحصیل کرده و زبان و قانون آن‌ها را داشته به ایشان راهنمایی کنند، بعد از یک سال چنان حالت اهالی تغییر یافته باشد که اگر کسی به سیاحت ایران بیاید ایران را نخواهد شناخت. از مجلس کبری شورای ملی ما هر‌چند یک پاره‌ای اوقات بعضی سهوها که آینده در جریده محترمه بشارت نوشته خواهد شد، صادر می‌شود ولی با این‌همه هیچ‌کس گمان نمی‌کرد که مجلس ما چنین منظم و بی‌غرض و شاه‌دوست و وطن‌پرست و کارکن خواهد شد... بنده محض برای خدمت کردن به وطن و هم‌وطنان عزیز خود بر خود فرض دانستم که تا در مشهد مقدس اقامت دارم همیشه در روزنامه مقدس بشارت برای مزید اطلاعات برادران خود درباره قانون‌های اساسی و مشروطه‌ای و ترتیبات مجلس مبعوثان و سنا تکلیف اداره بلدیه و محاکمات و پلیس و غیره بنگارم و رسما به‌واسطه جریده محترمه بشارت به هم‌وطنان خود خبر می‌دهم که هر خدمت که در آن اصلاح و منفعت دولت و وطن باشد اگر به بنده رجوع فرمایند همیشه حاضرم مجانا او را قبول کنم و از عهده هر کار عظیم مثل نوشتن تظلم‌نامه مدارس ابتدایی دارالفنون عالیه، قانونچه اداره بلدیه و محاکمات و پلیس و قانون‌های مابین ملل و غیره می‌توانم برآیم و همه را مجانا خواهم کرد. (اسماعیل ابراهیم زاده تبریزی).» (بشارت، سال اول، شماره 9 / 25 ذیحجه 1324).
روزنامه «خراسان» به صاحب امتیازی و مدیر‌مسئولی «سید حسین اردبیلی» 4 ماه پیش از پایان دوران استبداد در تاریخ 25 صفر 1327 در مشهد منتشر شد. روزنامه خراسان طرفدار مشروطه و مخالف شیخ فضل‌ا... نوری بود و محتوای آن بیشتر حول و حوش انجمن ولایتی و اقدامات آن‌ها و انعکاس تلگراف‌هایی از شهرهای مختلف درباره اوضاع مشروطه و اخبار انجمن بود. این نشریه نیز درباره ظهور انقلاب مشروطه در تربت حیدریه چنین می‌نگارد: «‌تربت حیدریه، 22 صفر. شب 22 صفر، سالار خان بلوچ و اسدا... خان و لطفعلی‌خان یاور با جمعیت و سوار زیاد داخل شهر شدند، باغ حکومت رفته، توپ و قورخانه را ضبط کرده، توپچی را گرفته حبس کردند. الان در شهر ولوله است. مردم دکاکین را بسته‌اند. آن‌ها که آمده‌اند، می‌گویند ما مشروطه می‌خواهیم به کسی کاری ندارند.» (خراسان، سال 1 شماره 1/ 25 صفر 1327)».
روزنامه «خورشید» نیز به صاحب امتیازی و مدیر‌مسئولی محمد صادق تبریزی در مشهد به تاریخ 21 محرم 1325 منتشر شد. میرزا محمدصادق تبریزی، علاوه بر روزنامه‌نگاری، مدرسه و کتابخانه‌ای هم در مشهد تأسیس کرد و مشوق مدارس و ترقیات عصر نوین بود. او روزنامه را زبان ملت می‌دانسته و آرزوی اتفاق و اتحاد مسلمانان، رشد اقتصادی کشور و ارتقای سطح عمومی را داشته است. روزنامه خورشید اخبار انجمن معدلت رضوی را که یک انجمن دینی و مذهبی و حقوقی در خراسان بود به طور کامل تحت پوشش قرار می‌داد. این روزنامه که وابسته به حزب دموکرات در خراسان بود تا اواسط سال 1329 ق. منتشر می‌شد.
در سالگرد انقلاب مشروطیت، شادمانی بزرگی در بین مشروطه‌خواهان مشهد برپا شد. مردم مشهد به تکاپوی برگزاری جشن افتادند و خیابان‌های شهر را آذین‌بندی و چراغانی کردند. روزنامه خورشید دراین‌باره نوشت: «امروز که چهاردهم جمادی‌الثانی و تاریخ صدور فرمان آزادی ملت و رقم مشروطیت سلطنت قدیمه قویمه ایران است... غالب مردم خراسان در تهیه جشن و چراغان بودند... همه مردم از روی کمال میل و رغبت و نهایت شوق و همت لوازم جشن و چراغانی را چنانچه شایسته و سزاوار این عید بزرگ ملی است فراهم آورده... خاصه انجمن‌های ملی که مقدم بر آن‌ها انجمن معدلت رضوی که محل امید و طرف توجه تمام خلق است، چراغانی مفصل در صحن مقدس انجمن و در بیرون انجمن هردو طرف خیابان فرش گسترده و طاق‌های عالی بسته، از کثرت چراغ شب را مثل روز روشن و جمعی از وکلای محترم در همان‌جا از عموم مردم با کمال بشاشت و انبساط خاطر پذیرایی می‌کردند.» (خورشید، س1، ش26، 17 جمادی‌الثانی 1325)