مرمت ایوان تلگراف‌خانه در صحن آزادی حرم امام‌رضا(ع) پایان یافت

به گزارش شهرآرانیوز، عملیات مرمت و استحکام‌بخشی سطوح کاشی‌کاری هفت‌رنگی نما و بدنه داخلی ایوان تلگراف‌خانه (ایوان شمالی صحن آزادی) حرم مطهر امام رضا (ع)، پس از طی مراحل تخصصی و چندلایه، به همت استادکاران سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی با موفقیت به پایان رسید و یکی از شاخص‌ترین فضا‌های تاریخی حرم حضرت شمس الشموس (ع) بار دیگر جلوه‌ای درخور شأن و قدمت خود، یافت.

ایوان تلگراف‌خانه از شاهکار‌های معماری و هنر دوره قاجار

ایوان تلگراف‌خانه که به دلیل مجاورت تاریخی با ساختمان تلگراف‌خانه و سپس مخابرات حرم به این نام شناخته می‌شود، از شاهکار‌های معماری و هنر دوره قاجار به شمار می‌آید.

این ایوان با حدود ۷ متر عمق، ۱۷ متر عرض و نزدیک به ۲۰ متر ارتفاع، همواره یکی از گذرگاه‌های مهم زائران میان صحن نو (آزادی) و صحن عتیق (انقلاب) بوده و امروز نیز در قلب مجموعه اماکن متبرکه، نقشی مؤثر در خوانش معماری حرم ایفا می‌کند.

تزیینات داخلی ایوان تلگراف‌خانه، مجموعه‌ای کم‌نظیر از کاشی‌کاری‌های نفیس دوره قاجار را در خود جای‌داده است؛ از قاب‌های کاشی با زمینه لاجوردی و طرح‌های گل و مرغ، تا کتیبه‌های نستعلیق سفید بر بستر لاجوردی و آیات قرآنی با خط ثلث که همگی از نمونه‌های ممتاز هنر کاشی‌کاری و خوشنویسی حرم مطهر رضوی به شمار می‌آیند.

کتیبه مشهور با مطلع «بیا‌ای لاجوردی طاق در گردون مینایی…» نیز از شاخص‌ترین جلوه‌های هنری این ایوان است.

بررسی‌های تخصصی نشان می‌داد که در گذر زمان، عوامل طبیعی همچون شوک‌های حرارتی، کج باران‌ها، وزش باد و نفوذ رطوبت ناشی از بارندگی‌ها، به همراه فرسایش ملات‌های اتصالی پوسته تزیینی، موجب بروز آسیب‌هایی در بدنه و تزیینات ایوان شده است.

ازسوی‌دیگر، نبود رسیدگی‌های مقطعی، انجام تعمیرات غیراصولی و تعویض‌های غیرهمگن کاشی‌ها در دوره‌های مختلف و همچنین نشست جرم و آلودگی بر سطح کاشی‌ها به دلیل قرارگیری حرم در پرترددترین نقطه شهری، بر شدت این آسیب‌ها افزوده بود.

این آسیب‌ها به‌صورت جداشدگی کاشی‌ها و تزیینات هنری از بستر اصلی، ترک و شکستگی در کاشی‌ها، خردشدگی و ریزش لعاب برخی قطعات، نبود بخشی از کاشی‌ها و ناهمگونی نقش و رنگ در تعویض‌های پیشین نمود یافته بود؛ موضوعی که ضرورت اجرای یک مرمت اصولی و حفاظتی را، بیش‌ازپیش آشکار می‌کرد.

آغاز مرمت اصولی با نظارت تخصصی

در همین راستا و در پی بررسی دقیق و مستمر، وضعیت ایوان تلگراف‌خانه، تحت هدایت و نظارت عالیه کارگروه مرمت حرم مطهر رضوی، پروژه مرمت باهدف حفاظت از تزیینات تاریخی، جلوگیری از فرسایش بیشتر، بازآفرینی جلوه‌های اصیل معماری اسلامی–ایرانی و تقویت اتصال پوسته تزیینی بدنه ایوان در دستور کار، قرار گرفت.

عملیات اجرایی پروژه به همت سازمان عمران و نگهداری حرم

مطهر رضوی در مهر‌ماه با ایجاد داربست و زیباسازی نمای کارگاه آغاز شد. سپس چربه‌برداری دقیق از نقوش و سطوح کاشی‌کاری انجام گرفت و تمامی قطعات پیش از جداسازی، شماره‌گذاری و مستندسازی شدند تا پس از پیاده‌سازی از بستر، فرایند مرمت، وصالی و بازگردانی آنها بدون کمترین خدشه به اصالت اثر انجام شود.

در ادامه حتما بخوانید کتیبه‌های مخصوص مزین شده | جلوه‌های حماسه حسینی در صحن و سرای امام رضا (ع)

موزون‌سازی رنگ و تقویت اتصال پوسته تزیینی

کاشی‌های ترک‌خورده مورد ترمیم و استحکام‌بخشی قرار گرفتند و کاشی‌های مفقود یا به‌شدت آسیب‌دیده، بر اساس الگو‌های اصیل و نقوش موجود، بازطراحی و ساخته شدند.

طرح‌اندازی و نصب کاشی‌های جدید با تطبیق کامل نقش، رنگ و بافت انجام شد تا هماهنگی بصری اثر حفظ شود. در پایان نیز ترمیم بند‌های کاشی‌کاری و موزون‌سازی رنگی در محل اتصال قطعات صورت گرفت تا پیوستگی کلی پوسته تزیینی ایوان، تقویت شود.

ناحیه مقرنس ایوان که با کاشی معرق اجرا شده است، مرمت دقیق و اصولی را پشت سر گذاشت و در بخش رخ‌بام، کاشی‌های هفت‌رنگی پیش‌بر تثبیت و بازسازی شدند.

هم‌زمان، مستندسازی ساختار تاریخی ایوان و دوره‌های مختلف ساخت و تعمیرات آن انجام شد تا اطلاعات دقیق و قابل‌استناد برای آیندگان و پروژه‌های حفاظتی آتی ثبت شود. اصلاح و به‌روزرسانی نورپردازی ایوان نیز از دیگر بخش‌های پایانی این پروژه بود که به افزایش خوانایی و جلوه‌مندی تزیینات، کمک کرده است.

نمای بیرونی ایوان تلگراف‌خانه که در دهه ۱۳۴۰ شمسی کاشی‌کاری شده بود نیز در این عملیات موردتوجه قرار گرفت تا هماهنگی میان بخش‌های تاریخی و مرمت‌شده حفظ شود.

این پروژه، ادامه‌ای بر تلاش‌های مرمتی پیشین به شمار می‌آید؛ از اقدامات طاهر رضوی مصنع‌التولیه در سال ۱۳۵۱ قمری گرفته تا مرمت‌های محدود دهه‌های ۶۰ و ۸۰ شمسی.

با پایان این عملیات، ایوان تلگراف‌خانه، بار دیگر به‌عنوان یکی از فضا‌های شاخص معماری و هنر اسلامی – ایرانی در حرم مطهر رضوی می‌درخشد؛ ایوانی که اکنون، در سکوت کاشی‌ها و درخشش رنگ‌ها، روایتگر تاریخ، هنر و حضور میلیون‌ها زائری است که از زیر طاق آن عبور کرده و خواهند کرد و با مرمت اصولی و دقیق، شکوه آن برای نسل‌های آینده حفظ و ماندگار شده است.

منبع: آستان‌نیوز