سلامت روان سالمندان، زیر تیغ احساس تنهایی

به گزارش شهرآرانیوز؛ ۱۰میلیون و۲۰۰هزار سالمند در ایران زندگی می‌کنند و بیش از ۱۰درصد جمعیت کشور را شامل می‌شوند. در خراسان رضوی ۷۶۲هزار سالمند زندگی می‌کنند که ۵۶۱هزار نفرشان زیر پوشش دانشگاه علوم پزشکی مشهد هستند و نیمی از آن‌ها زن‌اند. اما آنچه این آمار را به یک هشدار تبدیل می‌کند، نه تعدادشان، بلکه کیفیت زندگی شان است.

دوسوم این سالمندان، یعنی ۶.۸میلیون نفر، تنها زندگی می‌کنند؛ یعنی همان‌ها که همسرشان را از دست داده‌اند، طلاق گرفته‌اند یا شاید هرگز فرصت تشکیل زندگی مشترک را پیدا نکرده‌اند. انجمن علمی سالمندان ایران هشدار می‌دهد که افسردگی در خانه‌های سالمندان به بیش از ۷۰درصد می‌رسد، درحالی که این شاخص در جامعه بین ۱۵تا۲۰درصد است. کاهش پیوند‌های اجتماعی، احساس تنهایی و طردشدن، چرخه معیوبی از افسردگی را‌ می‌سازد که سلامت روان و جسم سالمندان را نشانه گرفته است.

تنهایی سالمندان، تهدیدی برای سلامت

این آمار‌ها تلخ‌اند، اما واقعیتی هستند که نباید از آن‌ها عبور کرد. پرسش اینجاست؛ وقتی دوسوم سالمندان این کشور تنها زندگی می‌کنند، چه باید کرد تا از تبعات روانی و جسمی تنهایی در امان بمانند؟

دکتر مرجان میرزایی، متخصص روان شناسی سلامت و سالمندی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار شهرآرا، تنهایی را فراتر از یک مفهوم ساده معنا می‌کند و‌ می‌گوید: تنهایی در سالمندان فقط به معنای تنها زندگی کردن نیست، بلکه بیشتر به کاهش ارتباطات اجتماعی و عاطفی اشاره دارد و‌ می‌تواند پیامد‌های جدی برای سلامت روان، شناختی و جسمانی آن‌ها داشته باشد.

وی با اشاره به پژوهش‌های علمی، می‌افزاید: مطالعات نشان می‌دهد تنهایی طولانی مدت، خطر ابتلا به افسردگی، اضطراب و افت عملکرد شناختی را افزایش می‌دهد و‌ می‌تواند موجب کاهش حافظه، تمرکز و تشدید روند زوال عقل شود. از سوی دیگر، تنهایی با افزایش فشار خون، تضعیف سیستم ایمنی، تشدید بیماری‌های قلبی و کاهش تحرک بدنی ارتباط دارد.

نقش مراکز تجمعی در کاهش تنهایی

میرزایی درباره راه‌های مقابله با تنهایی سالمندان هم تأکید می‌کند: یکی از راه‌های مؤثر مقابله با تنهایی سالمندان، حضور در مراکز تجمعی مانند مراکز روزانه سالمندان، کانون‌های بازنشستگان و گروه‌های حمایتی است. این فضا‌ها با فراهم کردن فرصت گفت‌و‌گو، فعالیت‌های گروهی، ورزش‌های سبک و برنامه‌های آموزشی و تفریحی، نقش مهمی در ارتقای سلامت روان و جسم سالمندان دارند.

وی ادامه می‌دهد: احساس تعلق به یک جمع، از عوامل کلیدی در کاهش افسردگی و افزایش امید به زندگی است. در کنار این مراکز، ارتباط منظم خانواده، تماس‌های تلفنی، دیدار‌های کوتاه، اما مستمر و مشارکت دادن سالمندان در امور خانوادگی به حفظ حس ارزشمندی و استقلال آن‌ها کمک می‌کند.

این متخصص روان شناسی سلامت و سالمندی با جمع بندی دیدگاه‌های خود، بیان می‌کند: فعالیت‌های ذهنی مانند مطالعه، بازی‌های فکری و استفاده ساده از فناوری‌های ارتباطی می‌تواند سلامت شناختی سالمندان را تقویت کند. درنهایت، تنهایی سالمندان مسئله‌ای فردی نیست، بلکه مسئولیتی اجتماعی است و با ایجاد بستر‌های حمایتی، می‌توان سالمندی را به دوره‌ای فعال، سالم و معنادار تبدیل کرد.

خانواده، کلید کاهش احساس تنهایی سالمندان

اما نقش خانواده در این میان چیست؟ اگر مسئولیت اجتماعی را بپذیریم، اولین و نزدیک‌ترین نهاد به سالمندان، خانواده است.

دکتر ندا اخروی، مدیر سلامت روانی اجتماعی و اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد، نیز در گفت‌و‌گو با خبرنگار شهرآرا، راهکار‌های عملی را پیش روی خانواده‌ها می‌گذارد و‌ می‌گوید: کاهش احساس تنهایی سالمندان دغدغه‌ای مهم به شمار می‌رود که با راهکار‌های گوناگونی قابل دستیابی است؛ ازجمله تقویت ارتباطات اجتماعی، ملاقات‌های منظم، تماس‌های تلفنی و دیدار‌های حضوری کوتاه، اما مستمر که حس ارزشمندی و تعلق را در سالمندان تقویت می‌کند.

وی می‌افزاید: تشویق به مشارکت در فعالیت‌های گروهی، احترام به استقلال، ارتباط با همسایگان و دوستان قدیمی، مشارکت در دورهمی‌های خانوادگی، کشف و حمایت از علایق، یادگیری مهارت‌های جدید، ورزش منظم، حمایت روانی و عاطفی، گوش دادن همدلانه، مشاوره روان شناختی، استفاده از فناوری و حتی سفر و گردش، همگی در کاهش احساس تنهایی مؤثرند.

اخروی در پاسخ به این پرسش که خانواده‌ها چگونه می‌توانند به احساس ارزشمندی سالمندان کمک کنند، می‌گوید: گوش دادن فعال، پرسیدن نظر سالمندان در تصمیم‌های خانوادگی، سپردن مسئولیت‌های سبک، اما معنادار، احترام به انتخاب‌ها و استقلال آن ها، توجه به توانایی‌ها به جای محدودیت ها، قدردانی از زحمات گذشته، تشویق به انتقال تجربه به نسل جوان، حمایت از علایق و سرگرمی‌ها و مشارکت دادن سالمندان در فعالیت‌های اجتماعی، از راهکار‌های مهم در این زمینه است.

وی در پایان یادآور می‌شود: در کشور مراکز متعددی با عنوان «مرکز روزانه نگهداری سالمندان» فعال هستند که با ارائه فعالیت‌های اجتماعی، سرگرمی، مراقبت‌های اولیه سلامت، توان بخشی و ورزش‌های متناسب، نقش مؤثری در کاهش تنهایی، افزایش تحرک و حفظ توانمندی‌های سالمندان ایفا می‌کنند.

سالمندان، ۱۰ درصد جمعیت مشهد

پس از گفت‌و‌گو با متخصصان سلامت روان، این پرسش پیش می‌آید که نهاد‌های مسئول چه نقشی در این میان ایفا می‌کنند و آیا خدمات درمانی و مراقبتی موجود، پاسخی به این چالش خاموش دارد؟ برای یافتن پاسخ، سراغ دکتر محمد احمدیان، مدیر جوانی جمعیت، سلامت، خانواده و مدارس دانشگاه علوم پزشکی مشهد، رفتیم تا از آمار‌ها و خدمات بپرسیم.

او درباه آمار سالمندی در گفت‌و‌گو با خبرنگار شهرآرا می‌گوید: بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، تعداد سالمندان استان خراسان رضوی در سال۱۴۰۴ حدود ۷۶۲هزار نفر برآورد شده است. از این تعداد، ۵۶۱هزارو۱۳۴سالمند زیرپوشش دانشگاه علوم پزشکی مشهد قرار دارند که این رقم ۱۰٫۳۲درصد از کل جمعیت زیرپوشش را شامل می‌شود.

در ادامه حتما بخوانید کمبود زیرساخت‌ها در آینده سالمندی جامعه ایرانی

سهم زنان سالمند بیشتر است

به گفته احمدیان، از مجموع سالمندان زیرپوشش دانشگاه علوم پزشکی مشهد، ۲۸۹هزارو۲۲۸نفر زن (۵۱.۵ درصد) و ۲۷۱هزارو۹۰۶نفر مرد (۴۸.۴درصد) هستند.

مدیر جوانی جمعیت، سلامت، خانواده و مدارس دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به وضعیت استان در مقایسه با کشور، تصریح می‌کند: بر اساس آمار مرکز آمار ایران، استان خراسان رضوی از نظر جمعیت سالمند پایین‌تر از میانگین کشوری قرار دارد و در سال۱۴۰۴ در میان ۳۱استان، رتبه یازدهم را به خود اختصاص داده است. وی می‌افزاید: استان گیلان با ۱۷٫۴۹درصد، رتبه نخست سالمندی کشور را دارد.

خدمات آموزشی و مراقبتی برای سالمندان

احمدیان درباره خدمات ارائه شده به گروه سنی بیش از شصت سال توضیح می‌دهد: خدمات سالمندان شامل خدمات آموزشی و مراقبتی است. آموزش‌ها به دو شکل حضوری و مجازی ارائه می‌شود. در آموزش مجازی، محتوا‌های ساده، آسان و کاربردی زندگی سالم در اختیار سالمندان، خانواده‌ها و مراقبان آن‌ها قرار می‌گیرد.

وی ادامه می‌دهد: آموزش‌های حضوری نیز به دو صورت انفرادی (چهره به چهره) و گروهی ارائه می‌شود که موضوعاتی مانند تغذیه صحیح در دوران سالمندی، فعالیت بدنی متناسب، سلامت روان و توان بخشی سالمندان را شامل می‌شود.

مدیر جوانی جمعیت دانشگاه علوم پزشکی مشهد می‌گوید: برای این گروه سنی، فیلم‌های کوتاهی با عنوان «آموزش سالمندی سالم و فعال» در سایت اطلاع رسانی سلامت دانشگاه علوم پزشکی مشهد منتشر شده است؛ فیلم‌هایی که نه تنها برای سالمندان، بلکه برای عموم مردم، به ویژه خانواده‌ها و مراقبان سالمندان، مفید است.

وی درباره خدمات مراقبتی سالمندان توضیح می‌دهد: این خدمات شامل تن سنجی، ارزیابی الگوی تغذیه، کنترل وزن، مشاوره تغذیه، غربالگری سلامت روان، غربالگری قلبی عروقی (فشارخون، چربی خون و قندخون)، ارزیابی خطر سقوط و زمین خوردن است.

احمدیان تصریح می‌کند: همکاران بهداشتی در زمان ارائه این مراقبت ها، ضمن بررسی کامل وضعیت سلامت سالمندان زیرپوشش، توزیع مکمل‌های ویتامین «دی» و کلسیم را در قالب طرح مکمل یاری سالمندان انجام می‌دهند.

در ادامه حتما بخوانید ۴ «خانه سالمند» برای نخستین‌بار در خراسان رضوی نشان استاندارد گرفتند

روایت سالمندان از تنهایی

در زمینه تنهایی سالمندان و تبعات آن، پژوهش‌های علمی‌ای نیز انجام شده است. «تبیین دیدگاه سالمندان پیرامون پدیده احساس تنهایی» عنوان یکی از همین پژوهش‎هاست که در مجله سالمندی ایران منتشر شده است. این پژوهش کیفی، تصویری عمیق و تأمل برانگیز از تجربه زیسته احساس تنهایی در سالمندان ارائه می‌دهد. یافته‌های این مطالعه سه مضمون اصلی را از دل تجربیات سالمندان استخراج کرده است: «حس درد و رنج»، «فقدان و محرومیت» و «راه‌های جبران».

مشارکت کنندگان که سالمندان ۶۸ تا ۸۰ ساله بوده‎اند، تنهایی را نه فقط به معنای تنها زندگی کردن، بلکه به عنوان تجربه‌ای فردی، ناخوشایند، عذاب آور و دردناک توصیف کرده‌اند که با احساس بی حوصلگی، ناامیدی، اضطراب و فرسایش روانی همراه است. نکته مهم آنکه بسیاری از این سالمندان با وجود زندگی در کنار فرزندان یا همسر، از احساس تنهایی عمیقی رنج می‌بردند؛ تنهایی‌ای که در کاهش ارتباطات عاطفی و فقدان تعاملات معنادار ریشه داشته است.

عوامل ایجادکننده این پدیده در دیدگاه سالمندان، طیف گسترده‌ای از محرومیت‌ها را شامل می‌شود: از فقدان تعاملات مهم به دلیل فوت همسر، طلاق یا رهاشدگی از سوی فرزندان، تا مشکلات جسمانی ناشی از پیری که مانع فعالیت‌های اجتماعی می‌شود و همچنین فقدان منابع حمایتی مانند بیمه درمانی ناکافی، هزینه‌های گزاف خدمات بهداشتی و محرومیت از حقوق و شئونات انسانی نظیر بی احترامی و غفلت.

درمقابل، سالمندان برای مقابله با این احساس، راه‌های جبرانی همچون ارتباط با خدا و توسل به دعا، زندگی با خاطرات گذشته و در برخی موارد ایجاد ارتباطات جدید را به کار می‌گیرند. این پژوهش نشان می‌دهد که احساس تنهایی در سالمندان پدیده‌ای چندبعدی و ریشه دار در بستر اجتماعی، عاطفی و حتی اقتصادی است و فقط با حضور فیزیکی دیگران درمان نمی‌شود.

«احساس تنهایی در سالمندان ایران» هم عنوان پژوهش دیگری در همین باره است که در مجله پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تبریز منتشر شده است. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که میانگین نمره احساس تنهایی در سالمندان ایران بالاست و این میزان در سالمندان ساکن سرای سالمندی به مراتب بیشتر از سالمندانی است که در کنار خانواده زندگی می‌کنند.

علت این تفاوت، ازدست رفتن روابط مفید و مؤثر با دوستان و نزدیکان، کاهش حمایت‌های مادی و روانی، و احساس ناتوانی و وابستگی در سالمندان مقیم خانه‌های سالمندان است. جالب آنکه کیفیت روابط اجتماعی نسبت به کمیت آن، نقش تعیین کننده تری در بروز احساس تنهایی دارد. به عبارت دیگر، احساس تنهایی نه به تعداد دفعات ارتباط با فرزندان و دوستان، که به انتظارات و رضایت از این ارتباط‌ها وابسته است.

این مطالعه همچنین تأکید می‌کند که خانواده مهم‌ترین منبع حمایت و روابط بین فردی است که‌ می‌تواند با ایجاد صمیمیت و امنیت، استرس و اضطراب سالمندان را کاهش دهد و احساس رضایت از زندگی را در آنان تقویت کند. احساس تنهایی نقش معناداری در پیش بینی سلامت روان سالمندان دارد و با افزایش آن، وضعیت سلامت روان بدتر می‌شود.

پژوهش‌های بررسی شده نشان می‌دهند سالمندانی که تعامل بیشتری با محیط و خانواده خود دارند، احساس تنهایی کمتری را تجربه‌ می‌کنند. همچنین وجود افرادی در خانواده که برای سالمند وقت می‌گذارند، با او همدلی می‌کنند و به حرف هایش گوش می‌دهند، از عوامل مهم کاهش احساس تنهایی در این قشر آسیب پذیر است.