سنگ ۳۶ تنی مضجع حرم مطهر امام رضا(ع) چگونه ساخته شد؟

به گزارش شهرآرانیوز، رضا نقدی، در گفت‌و‌گویی درباره پیشینه مزار امام رضا (ع) اظهار کرد: آنچه از منابع تاریخی برمی‌آید نشان می‌دهد در طول تاریخ صندوق‌ها و ضریح‌هایی بر روی قبر مطهر ایشان نصب شده است، اما به نظر می‌رسد تا دوره پهلوی اول سنگ قبری بر مزار ایشان وجود نداشته است.

وی در پاسخ به این پرسش که چرا مزار امام سنگ قبر نداشته است، توضیح داد: نخست اینکه شهرت و جایگاه امام رضا (ع) به اندازه‌ای بوده که نیازی به نصب سنگ قبر بر روی مزار ایشان احساس نمی‌شده است. دوم آنکه بسیاری از بزرگان و شخصیت‌های مشهور پیش از دوره تیموری نیز بر روی مزار خود تنها خرپشته یا صندوق داشته‌اند و از دوره صفویه به بعد است که ضریح، محجر و تعویض صندوق‌های مطهر بر روی سرداب حضرت انجام شده است.

رئیس پژوهشکده امام رضا (ع) درباره قدمت سرداب مزار امام رضا (ع) گفت: قدیمی‌ترین گزارش درباره وجود سرداب به قرن چهارم هجری مربوط می‌شود. در کتاب «عیون اخبار الرضا» اثر شیخ صدوق آمده است که هنگام دفن امام رضا (ع)، قبر آن حضرت هفت پله پایین‌تر از سطح زمین حفر شد.

نقدی، در مورد نخستین صندوق نصب‌شده بر مزار امام گفت: مشخص نیست از زمان دفن امام رضا (ع) تا نیمه دوم قرن چهارم هجری صندوق یا ضریحی بر روی مزار آن حضرت وجود داشته یا نه؛ با این حال، با توجه به رونق زیارت و سکونت شیعیان و سادات در پیرامون مزار و نیز وجود قبر هارون‌الرشید در کنار آن، به نظر می‌رسد صندوق‌هایی بر روی این قبور وجود داشته است.

وی اضافه کرد: در قرن چهارم هجری با افزایش جمعیت شیعیان و سادات موسوی در اطراف مزار امام، زیارت رونق بیشتری یافت. در همین دوره رقابتی میان طرفداران حکومت عباسی و اهل سنت با شیعیان درباره نصب صندوقی بر قبر هارون‌الرشید شکل گرفت. در نیمه دوم قرن چهارم تلاش برای نصب صندوق بر قبر هارون با مخالفت شیعیان مواجه شد، هرچند به نظر می‌رسد بعد‌ها این صندوق نصب شده باشد.

این پژوهشگر با بیان اینکه یکی از صندوق‌های مشهور مزار امام رضا (ع) در قرن ششم هجری نصب شده است، اظهار کرد: این صندوق که پوششی از نقره داشته به «صندوق انوشیروان مجوسی» معروف است. انوشیروان زردشتی، فرستاده خوارزمشاه به دربار سلطان سنجر سلجوقی، در مسیر سفر خود به مرو به حرم رضوی مشرف شد و بنا بر نقل منابع از بیماری برص شفا یافت. او به عنوان نذر، این صندوق را بر مزار امام قرار داد و اموالی را نیز بر آن وقف کرد.

نقدی افزود: این صندوق تا دوره صفویه باقی بود تا اینکه شاه عباس اول صفوی در سال ۱۰۲۲ هجری قمری صندوق جدیدی بر مزار مطهر نصب کرد که به «صندوق طلایی شاه‌عباسی» معروف شد. ارکان این صندوق از چوب فوفل ساخته شده و سطح آن با ورقه‌های طلا منبت‌کاری شده بود. همچنین کتیبه‌هایی از آیات قرآن کریم به خط علیرضا عباسی بر آن نقش بسته و نام شاه عباس به عنوان اهداکننده در آن درج شده بود.

وی در ادامه خاطرنشان کرد: در دوره پهلوی اول و در زمان نیابت تولیت محمدولی‌خان اسدی (۱۳۰۵ تا ۱۳۱۴ خورشیدی)، به اشاره پهلوی اول تصمیم گرفته شد صندوق شاه‌عباسی در محفظه‌ای شیشه‌ای نگهداری شود، اما هنگام جابه‌جایی، به دلیل فرسودگی، صندوق از هم فرو پاشید و امروزه کتیبه‌های طلایی آن در موزه حرم رضوی نگهداری می‌شود.

در ادامه حتما بخوانید از دل سنگ تا آستان عشق | گفت‌وگو با هنرمند سازنده تزئینات سنگ مضجع مطهر امام‌رضا(ع)

رئیس پژوهشکده امام رضا (ع) اضافه کرد: پس از آن صندوقی از مرمر سفید با سنگی موسوم به «لیمویی سبز یشم‌نما» که از معادن شاندیز استخراج شده بود ساخته و در دی‌ماه سال ۱۳۱۱ بر روی سرداب امام نصب شد. هزینه تهیه و صیقل این سنگ را حسین حجارباشی زنجانی، از خادمان کشیک سوم آستان قدس، تقبل کرده بود. این صندوق از ۱۴ قطعه سنگ تشکیل شده و ابعادی حدود دو متر طول، ۱٫۶ متر عرض و نزدیک به یک متر ارتفاع داشت. ضخامت برخی قطعات آن به اندازه‌ای بود که نور از آن عبور می‌کرد. این صندوق مرمرین تا دی‌ماه سال ۱۳۷۹ و هم‌زمان با تعویض ضریح «شیر و شکر» بر روی مزار مطهر قرار داشت و در آن زمان برچیده شد.

نقدی ادامه داد: در سال‌های بعد، مضجعی از مرمر سبز (سنگ یشم) برای مرقد مطهر امام رضا (ع) طراحی و ساخته شد. مرمر سبز یا سنگ یشم در فرهنگ ایرانیان از قداست ویژه‌ای برخوردار است و در باور‌های قدیمی خاصیت دفع برخی بیماری‌ها مانند برص و نیز محافظت در برابر صاعقه برای آن ذکر شده است. معادن این نوع سنگ بسیار محدود است و معمولاً حجم سنگ استخراجی در آنها کم است؛ از این رو بیشتر در اماکن مذهبی یا برای ساخت تسبیح و قطعات زینتی استفاده می‌شود.

وی با بیان اینکه تهیه سنگ مرمر سبز در ابعاد بزرگ بسیار دشوار است، تصریح کرد: برای ساخت سنگ مزار امام رضا (ع) نیز جست‌وجوی فراوانی انجام شد. در طرح اولیه قرار بود مضجع از دو قطعه سنگ ضخیم ساخته شود؛ از این رو چندین غوله سنگ مرمر از معادن مختلف تهیه شد، اما پس از انتقال به مشهد و انجام برش‌ها مشخص شد امکان تهیه قطعات سنگ با ابعاد بزرگ و متناسب با طرح وجود ندارد. به همین دلیل طرح اولیه تغییر یافت و استفاده از قطعات کوچک‌تر در دستور کار قرار گرفت.

رئیس پژوهشکده امام رضا (ع) در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی اضافه کرد: در نهایت غوله‌ای از سنگ مرمر سبز به وزن حدود ۳۵ تن از معدن توران‌پشت یزد تهیه و برای برش و آماده‌سازی به کارخانه سنگ‌بری اصغر نعیم‌آبادی منتقل شد. طراحی و اجرای این سنگ به رضا دیشیدی، از معماران باسابقه آستان قدس رضوی، واگذار شد.

نقدی، درباره نحوه دستیابی به تناسبات مناسب در تهیه سنگ مرقد امام رضا (ع) گفت: هندسه طرح بر پایه یک شش‌ضلعی با ضلع ۱٫۰۷ متر انتخاب شد و سایر ابعاد سنگ بر اساس نسبت‌های هندسی این شش‌ضلعی، از جمله نسبت ۱ و √۳ و مضارب آن تعیین شد. در چهار گوشه سنگ نیز چهار ستون تعبیه شده که نمادی از استواری و پایداری طرح به شمار می‌آید.

وی ادامه داد: پس از تصویب طرح، اجرای حجاری به بابک مسعودی زنجانی واگذار شد و این اثر با رعایت اصول سنتی حجاری و در عین حال با بهره‌گیری از تکنیک‌های جدید اجرا شد. انجام این کار حدود دو سال به طول انجامید. خطاطی کتیبه‌های بدنه و رویه سنگ به خط ثلث توسط سیدمحمد حسینی موحد انجام شد و کتابت اشعار فارسی آن به خط نستعلیق توسط محمدعلی شریعتی سرابی صورت گرفت.

این پژوهشگر با بیان اینکه در رویه سنگ مضجع، حاشیه‌ای به شکل محراب و لچک با نقوش ترنج، اسلیمی و گل‌وبرگ طراحی شده است، تصریح کرد: در میان نقوش گفته شده این عبارت حک شده است: «بسم الله الرحمن الرحیم هذا هو المرقد الشریف الامام التقی النقی الشهید الصدیق وارث انبیاء و المرسلین ثامن الائمه المعصومین من اهل بیت رسول رب العالمین سیدنا و مولانا ابی الحسن الرضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن ابی طالب صلوات الله علیهم اجمعین ولد بالمدینه یوم ۱۱ ذی القعده عام ۱۴۸ هجری و استشهد بطوس فی آخر سنه ۲۰۳ و قد جدد هذا المضجع المطهر عام ۱۴۱۸».

نقدی با بیان اینکه خطوط و نقوش برجسته روی سنگ از فلز مس ساخته شده است، گفت: فلز مس پس از طلاکاری بر روی سنگ نصب شده و ترکیب رنگ سبز مرمری سنگ با تزئینات طلایی جلوه‌ای چشم‌نواز پدید آورده است. همچنین در کتیبه مستطیل‌شکل بالای سر مبارک، آیات ۲۷ و ۲۸ سوره مبارکه فجر آمده: «یا أیت‌ها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه، فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی»، در سمت پیش‌روی مبارک، بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب کتیبه حک شده است: «إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهرکم تطهیراً».

وی افزود: در پشت سر مبارک آیات ۸۰ و ۸۱ سوره صافات آمده است: «کذلک نجزی المحسنین إنه من عبادنا المؤمنین» و در بخش پایین پای مبارک نیز آیه ۵۹ سوره نساء نقش بسته است: «یا أی‌ها الذین آمنوا أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و أولی الأمر منکم». در نمای پاکار اطراف سنگ مضجع نیز ترکیبی از نقش بازوبندی و شمسه‌های هشت‌ضلعی طراحی شده و اشعاری از عارف نامدار عبدالرحمن جامی با خط نستعلیق در این قاب‌ها حجاری شده است: «سلام علی آل طه و یاسین، سلام علی آل خیر و النبیین، سلام علی روضه حل فیها، امام یباهی به الملک و الدین، اگر خواهی آری به کف دامن او، برو دامن از هرچه جز اوست برچین، علی بن موسی الرضا کز خدایش رضا شد، لقب، چون رضا بودش آیین، ز فضل و شرف بینی او را جهانی، اگر نبودت تیره چشم جهان‌بین، شه کاخ عرفان گل شاخ احسان، در درج امکان مه برج تمکین». این اشعار در ترنج‌های بازوبندی کتابت شده است.

رئیس پژوهشکده امام رضا (ع) در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی اضافه کرد: در شمسه‌های هشت‌گوشه نیز کلمات «یا رحمن» و «یا رحیم» حجاری شده است و در چهار گوشه نیز نام مبارک «علی» به صورت مثنی نقش بسته است.

رئیس پژوهشکده امام رضا (ع) در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی درباره سنگ مضجع فعلی امام رضا (ع) گفت: سنگ سبز مضجع رضوی به صورت یکپارچه و با ابعاد تقریبی ۰٫۹۷ × ۱٫۸۵ × ۱٫۰۷ متر و وزنی در حدود ۳۶۰۰ کیلوگرم ساخته شده و روز پنجشنبه ۱۴ ذی‌القعده سال ۱۴۲۱ هجری قمری طی مراسمی با حضور رهبر معظم انقلاب اسلامی بر مرقد مطهر نصب شده است. لازم به ذکر است که در طول تاریخ، بر روی صندوق‌ها و سنگ مزار امام رضا (ع) صندوق‌پوش‌های نفیس و ارزشمندی نیز قرار داشته که هر یک جلوه‌ای از هنر‌های وابسته به حرم مطهر رضوی را بازتاب می‌دهند.

منبع: ایسنا

در ادامه حتما ببینید ویدئو | آماده‌سازی صحن‌های حرم مطهر امام رضا (ع) در آستانه ماه محرم ۱۴۰۵