صنعت چاپ، زیر پرس هزینه‌ها | بررسی چالش‌های صنعت چاپ و بسته‌بندی

به گزارش شهرآرانیوز؛ بر اساس آخرین برآورد یک مؤسسه پژوهشی در حوزه صنعت چاپ، ارزش بازار جهانی چاپ در سال۲۰۲۵ حدود ۸۶۸میلیارد دلار بوده و پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۲۰۳۰، این رقم به بیش از هزار میلیارد دلار برسد. برای درک بهتر این عدد، بهتر است بدانید که گردش مالی این صنعت امسال بیش از چهارده برابر سرجمع بودجه سالیانه کشور ماست.

در ایران، خراسان رضوی به‌عنوان قطب بزرگ صنعت چاپ و بسته‌بندی، در سال‌های اخیر روند رو به رشد خود را حفظ کرده و محصولات چاپی به بخش مهمی از سبد صادراتی استان تبدیل شده است. این همان نکته مهمی است که باید بیشتر به آن پرداخت. چاپخانه‌های استان، بستر رو به رشدی برای فعالیت صنعتی، اشتغال‌زایی، تولید و ارزآوری هستند، اما چالش‌هایی هم که امروزه با آن دست به گریبان هستند، موضوعی است که باید به قید فوریت برطرف شود. به عنوان مثال نوسان شدید قیمت ارز، اکنون به یکی از چالش‌های صنعت چاپ تبدیل شده است. به گفته فعالان این صنعت، نوسان قیمت ارز هزینه واردات و تأمین قطعات و قیمت کاغذ را به‌شدت افزایش داده است.

مشکل صنعت چاپ فقط به قیمت کاغذ و مقوا محدود نمی‌شود. مرکب، حلال‌ها، پوشش‌های تخصصی، پلیت‌های چاپی و برخی مواد پلیمری نیز وابستگی جالب توجهی به بازار‌های خارجی دارند. فعالان این حوزه می‌گویند فرایند واردات مواد اولیه در سال‌های اخیر پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر شده است.

ثبت سفارش، تخصیص ارز، محدودیت‌های بانکی و فرایند‌های اداری، زمان ورود کالا را افزایش داده و گاهی محموله‌ها پس از رسیدن به مرز یا گمرک، هفته‌ها در انتظار تکمیل فرایند‌های اداری باقی می‌مانند. بررسی روند تولید نشان می‌دهد که صنعت کاغذ و چاپ در بلندمدت مسیر رو به رشدی داشته است. در پانزده سال گذشته، میانگین تولید سالانه این گروه به ۱۱۳هزار و ۱۴۹تن رسیده و به طور متوسط هر سال ۷درصد رشد کرده است. 

با این حال، این روند از سال گذشته تضعیف شد، به‌گونه‌ای که تولید سال۱۴۰۴ با افت ۱۶درصدی نسبت به سال قبل، به ۱۳۶هزار و ۳۰۳تن رسید. این کاهش در بهار امسال نیز ادامه یافت و مجموع تولید شرکت‌های بورسی به ۲۵هزار و ۶۱۷تن رسید که ۱۹درصد کمتر از بهار سال گذشته است. به بهانه برگزاری چهاردهمین نمایشگاه صنعت چاپ و بسته‌بندی در مشهد به سراغ فعالان این حوزه رفته‌ایم و دغدغه‌های آنها را جویا شدیم.

چاپ خراسان، صنعتی رو به رشد، اما گرفتار

رئیس اتحادیه صنعت چاپ خراسان رضوی در گفت‌و‌گو با شهرآرا اظهار کرد: خراسان رضوی یکی از قطب‌های مهم صنعت چاپ کشور است. درحال‌حاضر بیش از چهارصد واحد چاپی در استان فعالیت می‌کنند. حدود ۳ هزار نفر نیز به شکل مستقیم در این صنعت مشغول به کار هستند. مشهد به‌تنهایی بخش مهم ظرفیت چاپ استان را در اختیار دارد و زنجیره‌ای از چاپخانه‌ها، واحد‌های بسته‌بندی، کارتن‌سازی و دیگر مشاغل وابسته در کنار آنها مشغول فعالیت هستند.

محمودرضا برازش با اشاره به ظرفیت صادراتی این صنعت، ادامه داد: خراسان رضوی در سال ۱۴۰۴ حدود ۴.۵ همت صادرات محصولات چاپی داشت و این رقم فقط در شش ماهه نخست امسال به ۱۵ هزار میلیارد تومان افزایش یافته است. این موضوع از آن بابت اهمیت دارد که محاصره اقتصادی بنادر جنوب هم در عمل نتوانست راه صادرات محصولات چاپی استان را مسدود کند و تولیدکنندگان ما همچنان نقش بسیار پررنگی در بازار کشور‌های افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان، عراق، ازبکستان، قرقیزستان و پاکستان دارند. این مزیت ذاتی ماست؛ اینکه به کشور‌های آسیای مرکزی و افغانستان نزدیک هستیم و می‌توانیم تجارت زمینی را ارزان و در مقیاس گسترده دنبال کنیم.

به گفته برازش، صنعت چاپ استان ظرفیت اقتصادی جالب توجهی دارد، اما برای حفظ این جایگاه باید سرمایه‌گذاری و نوسازی جدی انجام شود؛ به‌ویژه اینکه در شرایط فعلی، بخش درخور توجهی از ماشین‌آلات این صنعت عمر بالایی دارند و فاصله فناوری چاپخانه‌های کشور با استاندارد‌های روز جهان در حال افزایش است.

چاپ استان در عصر فرسودگی

زخم عمیق صنعت چاپ استان در حوزه ماشین‌آلات فرسوده در شرایطی رخ داده که صنعت چاپ جهان در سال‌های اخیر مسیر خود را به سمت چاپ دیجیتال، اتوماسیون، چاپ‌های تخصصی، بسته‌بندی‌های هوشمند و فناوری‌های کم‌مصرف‌تر تغییر داده است. به زبان ساده، چاپخانه‌ای که نتواند ماشین‌آلات خود را به‌روز کند، به‌تدریج بخشی از بازار رقابتی را از دست می‌دهد، اما نوسازی نیز سرمایه‌ای می‌خواهد که بسیاری از واحد‌های این صنعت توان تأمین آن را ندارند.

محمد لطفی، عضو هیئت‌مدیره اتحادیه صنعت چاپ خراسان رضوی، در گفت‌و‌گو با شهرآرا بیان کرد: حدود ۸۵درصد سیستم‌های چاپ افست کشور را ماشین‌آلات هایدلبرگ تشکیل می‌دهند، اما در ایران حتی یک دستگاه هایدلبرگ جدیدتر از سال۲۰۱۴ نداریم. این به‌روشنی می‌تواند نشان بدهد که وضع امروز ما چگونه است. فناوری ما چند نسل با تجهیزات روز دنیا فاصله دارد.

وی افزود: البته مسئله فقط قدیمی‌بودن دستگاه‌ها نیست. تغییرات لحظه‌ای نرخ ارز و محدودیت واردات، هزینه نوسازی را به‌قدری بالا برده که دیگر حتی نمی‌صرفد شما ماشین خودتان را روزآمد کنید. در یک نمونه عینی، همین الان یک دستگاه چاپ چهاررنگ هایدلبرگ حدود ۵ میلیون یورو قیمت دارد و به قیمت امروز ارز، باید بیش از ۱.۵ همت سرمایه آماده کنید تا آن را خریداری کنید. عوارض گمرکی، حمل‌ونقل و نصب تخصصی هم به جای خودش. در این شرایط، من باید چند سفارش تحویل بدهم تا فقط اصل سرمایه این دستگاه را برگرداند؟

لطفی این را هم گفت که فرسودگی ماشین‌آلات در چاپخانه‌های استان، دیگر فقط یک مشکل صنفی نیست بلکه به‌طور مستقیم بر رقابت‌پذیری تولیدکنندگان ایرانی در بازار‌های جهانی اثر گذاشته و در شرایطی که رقبای اماراتی، ترک و آلمانی از جدیدترین تجهیزات استفاده می‌کنند، بدیهی است مشتریان چاپخانه‌های ایرانی روزبه‌روز کمتر شوند.

در ادامه حتما بخوانید وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی: صنعت چاپ ایران نیازمند حمایت و نوسازی است

چاپخانه، زیر بار گرانی

علاوه‌بر ماشین‌آلات فرسوده، صنعت چاپ خراسان رضوی مشکلات دیگری را هم به دوش می‌کشد. فاصله زمانی میان پذیرش سفارش و زمان تحویل، اگرچه اقتضای کار چاپ است، اما وقتی با افزایش مداوم قیمت مواد اولیه هم‌زمان شود، گاهی اوقات می‌تواند تمام محاسبات یک چاپخانه را به هم بریزد.

علی‌اصغر جلیلیان فتاحی، رئیس شرکت تعاونی صنعت چاپ خراسان رضوی، در گفت‌و‌گو با شهرآرا تصریح کرد: چاپخانه وقتی سفارش می‌گیرد، با یک قیمت مشخص قرارداد می‌بندد، اما در فاصله‌ای که سفارش در حال تولید است، قیمت مواد اولیه به قدری بالا می‌رود که اگر سفارش را تحویل بدهید، باید از همان حاشیه سود حداقلی هم پرهیز کنید تا بتوانید کاغذ، مقوا، مرکب، زینک، چسب، سلفون و سایر ملزومات را برای سفارش بعدی تهیه کنید.

وی بیان کرد: امروزه بخشی از مواد اولیه و ملزومات صنعت چاپ ازجمله انواع مرکب به واردات وابسته است و نوسان نرخ ارز، هزینه تمام‌شده آنها را به‌شدت افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، محدودیت واردات و کمبود مقطعی بعضی مواد پتروشیمی به دلایل مختلف ازجمله جنگ باعث می‌شود چاپخانه‌ها برای تأمین نیاز خود به بازار آزاد مراجعه کنند؛ بازاری که قیمت‌ها در آن ثابت نیست و همین مسئله، پیش‌بینی هزینه تولید را دشوارتر می‌کند.

جلیلیان معتقد است که مشکل فقط گران‌شدن مواد اولیه نیست؛ فاصله زمانی میان خرید مواد و دریافت پول سفارش، فشار مضاعفی بر چاپخانه‌ها وارد می‌کند. بسیاری از سفارش‌ها با چک‌های سه تا چهار ماهه تسویه می‌شوند و در برخی موارد، تأخیر وصول مطالبات حتی به ۸ تا ۱۰ماه می‌رسد. در این فاصله، سرمایه چاپخانه درگیر سفارش قبلی است، اما قیمت مواد اولیه برای سفارش بعدی افزایش یافته است. این یعنی حتی اگر موفق به دریافت سفارش شوید، باز هم ضرر می‌کنید.