مستند بحران؛ گونه ای فراتر از قواعد کلاسیک سینما | بررسی تجربه های محمدمهدی خالقی از ساخت مستندهای بحران

ریحانه موسوی | شهرآرانیوز؛ چهارمین جلسه از سلسله جلسات «عصر سینما» با حضور محمدمهدی خالقی کارگردان، نویسنده و مستندساز، با محوریت مستند «بحران»، با نگاه به مستند «تک نفره» در مدرسه عالی هنر رضوی برگزار شد. در این نشست، که با تجربه نگاری از مستند‌های «آهنگر»، «نبرد با شیطان» و «خانه مستضعفین» همراه بود، تجربه‌هایی از دشواری‌های فیلم برداری در موقعیت‌های بحرانی تا اهمیت نگاه شخصی، بداعت در روایت و محدودیت‌های پیش روی مستندساز، بررسی شد.

فرار از سوژه‌های شلوغ و تکراری

محمدمهدی خالقی از گونه‌های مستند «بحران» را مستند «تک نفره» برشمرد و توضیح داد: مستند «بحران» یعنی نمی‌توانیم شرایط را به نفع خودمان مدیریت کنیم؛ چه جلوی دوربین و چه پشت دوربین. مستند «تک نفره» یعنی یک نفر با دوربین، تجهیزات و تمام توان خود، تمام مراحل تصویربرداری را انجام می‌دهد. اما تدوینگر شخص دیگری است. این نوع از مستند شاید انتخاب مطلوبی نباشد، اما ممکن است موارد استثنایی پیش بیاید که این مستند را مطلوب کند.

این مستندساز با اشاره به مستند «آهنگر» که یک کار کاملا جنگی بود و در جشنواره «عمار» جایزه ویژه هیئت داوران را به دست آورد، گفت: در این اثر تمام قواعد مستند‌های جنگی رعایت شده است. با یک قهرمان و زندگی عادی شروع، سپس هدفی برای او ترسیم می‌شود و تلاش آن شخص را برای تحقق هدفش می‌بینیم. خالقی درباره مستند «نبرد با شیطان» که در ابتدای جنگ سوریه و مسئله آن امنیتی بود، توضیح داد: هرچه اصرار کردیم که با تصویربردار به آنجا برویم، اجازه ندادند. به همین دلیل تنها به آنجا رفتم. 

این اثر شامل مصاحبه‌های خاص و متفاوت و تصاویری از مناطق جنگی است، که برای اولین بار در آن از آرشیو‌های ارزشمندی استفاده شد. موضوع اثر نیز تاریخچه نبرد‌های سوریه و اسرائیل است. در مستند «خانه مستضعفین» نیز تنها بودم؛ آن زمان، گروهی می‌خواستند به صورت کاروان به تونس بروند و به من گفتند فقط یک نفر می‌تواند با ما بیاید.

این کارگردان در بخش دیگری از صحبت‌های خود بیان کرد: در گونه‌های دیگر مستند می‌توانیم فیلم نامه کلاسیک بنویسیم و آن را بازنویسی کنیم، اما در مستند «بحران» ممکن است چیزی به نام فیلم نامه وجود نداشته باشد. شاید فقط طرح، یادداشت‌های شخصی یا یکسری مکان جغرافیایی باشد. در تقسیم بندی‌های کلاسیک سینمایی، مستند «بحران» را به عنوان یک گونه مستقل به رسمیت نمی‌شناسند، اما به زعم من حتما می‌تواند یک گونه باشد.

به باور او، گوشی‌های هوشمند دنیای خبرنگاری و مستند بحران را تغییر داده است؛ برخی راش‌ها که به وسیله آن‌ها شکار می‌شود در حالت عادی یا از دست می‌رود یا بسیار استثنایی ضبط می‌شود. خالقی معتقد است، بداعت در مستند بسیار مهم‌تر از حجم یا انباشت اطلاعات است.

او در توضیح این موضوع گفت: شاید در یک فیلم مستند، صرفا سر تکان دادن یا یک قطره اشک مصاحبه شونده، ارزش بیشتری از صحبت‌های او داشته باشد. اگر مصاحبه شونده اصراری به داشتن سؤالات نکرد، نباید این کار را انجام داد. ممکن است شخصی تازه کار باشد و اگر از او سؤالاتی بپرسند که از قبل در اختیارش نگذاشته باشند، اطلاعاتی به ذهنش نیاید که بیان کند. به طور کلی بهتر است با افرادی که زیاد مصاحبه کرده‌اند و با دوربین راحت هستند، مصاحبه به صورت بداهه انجام شود.

در ادامه حتما بخوانید سومین جلسه انجمن «عصر سینما» با حضور سید مهدی رضازاده | سینمای مشهد؛ میان استعدادهای بزرگ و فرصت های از دست رفته

مشهد و مسئله حمایت از مستند

این هنرمند در پایان با اشاره به وضعیت مستندسازی در مشهد بیان کرد: در دهه ۸۰ که فعالیتمان را شروع کردیم، نمی‌دانستیم برای مستندساز شدن باید چه کاری انجام دهیم. هیچ متولی، کلاس و استادی نبود یا به آن‌ها دسترسی نداشتیم؛ بنابراین با کتاب خواندن و تماشای مستند، به تدریج راه خود را پیدا کردیم. اکنون وضعیت بهتر و سال هاست که به همت گروه‌های مختلف جلسات نمایش و تحلیل مستند ادامه دارد. به لحاظ حاکمیتی و ساختاری، مستند همچنان در مشهد متولی ندارد؛ اما گروه هایی، چون انجمن سینمای جوانان به حمایت از تولید مستند اقدام می‌کنند.