گفت وگو با حمید عجمی، هنرمند خوش نویس و مبدع خط معلی در کشور | خط معلی از یک «علی» آغاز شد

به گزارش شهرآرانیوز؛ در دنیای هنر، هنرمند گاه به جایگاهی می‌رسد که تنها ادامه دهنده راه پیشینیان نیست، بلکه خود به آفریننده و مبدع سبک و هویتی تازه تبدیل می‌شود. خط در ایران توانسته در طول تاریخ پربار خود، مسیر روشن شکوفایی را طی کند. حمید عجمی، هنرمند و مبدع خط معلی، در گفت وگویی با روزنامه «شهرآرا» درباره ریشه‌های معنوی ابداع در خوش نویسی، تفاوت هنر سنتی با غرب و جایگاه خط در فرهنگ اسلامی سخن گفته است که در ادامه می‌خوانید.

ابداع در خوش نویسی امدادش را از آسمان می‌گیرد

عجمی درباره ریشه‌های تاریخی هنر و نگاه متفاوت به انسان می‌گوید: اگر به سیر تاریخی هنر نگاه کنیم، درمی یابیم که هنر پس از دوران رنسانس و رسیدن به دوره مدرن، بیش از هر چیز بر حس انسان تکیه کرد. مکاتب گوناگون انسان گرایانه محوریت را به حس انسانی دادند، اما در هنر‌های سنتی کشور‌های مختلف و به ویژه ایران، قضیه تفاوت دارد.

در هنر‌های سنتی، تکیه اصلی بر احساس هنرمند است، نه حس ظاهری. هنرمند در کنار تمرین مستمر، باید به باطن و احساس خود رسیدگی کند. اینجا دریچه‌ای تازه به سوی هنر‌های سنتی گشوده می‌شود؛ جایی که اکتساب معنا از عالم فیض به شهود اتفاق می‌افتد. در هنر‌های سنتی ما محوریت با شهود است.

مبدع خط معلی درباره خلق یک اثر یا خط جدید معتقد است: ابداع یک خط جدید در عرصه خوش نویسی، اساسا نه به حس، نه به احساس ظاهری و نه حتی به اراده شخصی هنرمند ربط دارد. هنرمند باید با خلوص، استمرار و طلب، وجود خود را تقویت کند و از معرفت جاری در طریقت تبعیت نماید. او باید خود را تزکیه کند تا در یک سلوک باطنی خاص قرار گیرد.

او ادامه می‌دهد: وقتی این سلوک به نتیجه می‌رسد و هنرمند به مدارج لازم می‌رسد، ما معتقدیم که خط جدید به عنوان یک ابداع، درگیر یک نزول الهی و یک بارقه و جذبه آسمانی می‌شود که هنرمند را تسخیر می‌کند. بسیاری از استادانی که خطی را ابداع کرده‌اند، هیچ گاه اراده قبلی برای خلق کار جدید نداشتند، بلکه درگیر احوالات باطنی خاصی شدند. ابداع در خوش نویسی سنتی به هیچ وجه زمینی نیست، امدادش را از آسمان می‌گیرد و ما فقط باید باطنا خود را تصفیه کنیم تا قابل فیض الهی باشیم.

ابداع نیازمند سلوک باطنی است

عجمی بر این باور است که ابداع نیازمند سلوک باطنی است. انسان باید درون و باطن خود را قابل سازد تا پذیرای نزول معنا از آسمان باشد.

او مکاتب غربی را در تقابل با این نگاه می‌داند و می‌گوید: مکاتب غربی معمولا حاصل ممارست، اراده خودآگاه هنرمند و تجارب تاریخی گذشته شان هستند، اما در حوزه هنر سنتی ما این گونه نیست. هنرمند نه به گذشته کار دارد و نه با عقل و اراده صرف می‌تواند دست به ابداع بزند.

این هنرمند برجسته در مثالی برای روشن‌تر شدن مفهوم ابداع بیان می‌کند: اگر بخواهیم برای ابداع یک شبیه سازی روشن بیاوریم، باید بگوییم ابداع چیزی شبیه عاشقی است. هیچ کس نمی‌تواند بگوید من امروز ساعت چهار بعدازظهر تصمیم دارم عاشق شوم. این حرف بیهوده‌ای است. 

آدم‌ها روزی برای کاری بیرون می‌روند، دنبال چیزی هستند و ناگهان با کسی روبه رو می‌شوند که تمام هستی شان را دگرگون می‌کند. از آن لحظه به بعد، خواب، خوراک و زندگی شان تغییر می‌کند؛ چراکه نیرویی قوی وجودشان را تسخیر کرده است. ابداع در خوش نویسی سنتی بیشتر شبیه تسخیر شدن عاشقی است که به اختیار خود، تسلیم جبر معشوق می‌شود. پیدایش خط معلی ریشه در همین احوال دارد.

تفاوت خط و خوش نویسی در ادیان

عجمی با اشاره به سیر تاریخی خط و ظهور اسلام می‌گوید: برای درک بهتر جایگاه خوش نویسی، باید میان خط و خوش نویسی تفاوت قائل شویم؛ مثلا در تاریخ یهودیت، خط وجود داشت و هر سال تورات را با خطی زیبا می‌نوشتند، یا در مسیحیت، شمایل نگاری عیسی مسیح (ع) مطرح بود؛ چراکه در یهودیت معجزه در عصای موسی بود و در مسیحیت معجزه، خود شخص مسیح بود، اما در اسلام، معجزه دیگر در قالب یک جسم یا شخص ظاهر نمی‌شود، بلکه در کلام و در متن قرآن کریم تجلی پیدا می‌کند.

او در ادامه توضیح می‌دهد: از همین جاست که پدیده‌ای به نام خوش نویسی متولد می‌شود؛ یعنی عشق و دلدادگی انسان‌ها نسبت به کلام الهی. از دوران صدر اسلام به بعد، شاهد هنر خوش نویسی هستیم که از خط کوفی آغاز می‌شود، سپس به ابن مقله و ابن بواب می‌رسد، صاحب اقلام سته و خطوط گوناگون ثلث، نسخ، توقیع و رقاع می‌شود تا به نستعلیق (عروس خطوط اسلامی)، شکسته و سرانجام به خط معلی می‌رسد.

عجمی با اشاره به مبانی معرفتی این هنر می‌افزاید: وقتی معجزه در کلام رخ می‌دهد، پای متکلمی به میان می‌آید که این ساحت سنگین را معنا می‌بخشد. ما حضرت علی (ع) را مظهر تام باطن نبی و محمد ناطق می‌شناسیم؛ متکلم حقیقی اوست. خوش نویسی و تمام سلسله‌های معنوی و هنری، همه به وجود مبارک حضرت علی (ع) ختم می‌شوند.

او بیان می‌کند: این سخن، اشاره به شخص تاریخی علی بن ابی طالب (ع) نیست، بلکه سخن از علی به عنوان مظهر حقیقت، عدالت و فتوت در جهان هستی است که هیچ گاه پایان نمی‌پذیرد. هر جا بارقه الهی و حقیقتی در هنر متجلی شود، یقینا ریشه در این حقیقت باطنی دارد.

در ادامه حتما بخوانید خط معلی؛ تلاقی حماسه، فریاد و طنازی در خط ایرانی

خلق شیوه‌ای نو در خوش نویسی؛ نگاهی به زندگی و کارنامه هنری حمید عجمی

در تاریخ هنر ایران، نام برخی هنرمندان با نقطه‌های عطف و تحولات بنیادین گره خورده است؛ کسانی که از مرز‌های تقلید گذر کرده و با خلق شیوه‌ای نو، درِ تازه‌ای به روی هنر این سرزمین گشوده‌اند. حمید عجمی در ۲۱ شهریور ۱۳۴۱ در تهران متولد شد. او از سال ۱۳۵۶ و در پانزده سالگی به طور جدی وارد عرصه خوش نویسی شد.

مسیر آموزش او با بهره گیری از محضر نام آوران این هنر طی شد. او خط نستعلیق را به مدت دوازده سال نزد استاد غلامحسین امیرخانی (چهره ماندگار خوش نویسی ایران) و چهار سال در محضر استاد کیخسرو خروش (نقاش و خوش نویس ایرانی) آموخت و درنهایت موفق به دریافت نشان درجه استادی از انجمن خوش نویسان ایران و درجه یک هنری (معادل دکتری) از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شد. فعالیت‌های هنری او تنها به خوش نویسی کلاسیک محدود نمانده است، بلکه در حوزه‌های نقاشی خط، گرافیک، طراحی پوستر و هنر‌های تجسمی نیز کارنامه‌ای پربار دارد.

بی شک بزرگ‌ترین اتفاق در کارنامه هنری حمید عجمی، ابداع خط معلی در سال ۱۳۷۸ است؛ خطی که در همان سال به تأیید رسمی فرهنگستان هنر رسید و در سازمان جهانی یونسکو نیز ثبت شد. جالب‌ترین نکته در پیدایش این شیوه، نقطه آغاز آن است. چنان که خود هنرمند عنوان کرده است، خط معلی در حقیقت با نگارش نام مبارک حضرت «علی (ع)» متولد شد.

اولین ترکیبی که با این شیوه قلم خورد و اسکلت هندسی و قامتی نو به خوش نویسی ایرانی بخشید، کلمه مبارک «علی» بود. وجه تسمیه این خط به «معلی» از همین ریشه و پیوند قلبی با مولای متقیان سرچشمه می‌گیرد. 

این نخستین اثر با قامت کشیده، گردش‌های تند قلم از قوت به ضعف و هیبتی باصلابت، بعد‌ها به نماد و شناسنامه خط معلی تبدیل شد و راه را برای توسعه الفبا و ترکیبات این خط باز کرد. خط معلی به دلیل همین استخوان بندی محکم، الف‌های بلند و استوار و آزادی عمل بالا در ترکیب بندی، ظرفیت بصری فوق العاده‌ای در کتیبه نگاری‌های معاصر، پوستر‌های دینی و نقاشی خط پیدا کرد. 

استاد عجمی در کنار خلق آثار تجسمی، در عرصه پژوهش و آموزش نیز قلم زده است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به کتاب‌های «حدیث آرزومندی»، «بام بهشت»، «پژوهش شیوه کلهر»، رساله «تجلی انس» و رساله «آداب المشق» اشاره کرد. او همچنین در کنار هنر خوش نویسی، آثار مفهومی متعددی طراحی کرده که مورد توجه مخاطبان این حوزه قرار گرفته است. 

آثار و جلوه‌های خط معلی تاکنون در بیش از ۲۲ نمایشگاه انفرادی به نمایش گذاشته شده است. عجمی در رویداد‌ها و نمایشگاه‌های هنری متعددی در کشورهایی، چون فرانسه، آلمان، انگلستان، لبنان و کشور‌های حوزه خلیج فارس حضور یافته و با برپایی نمایشگاه و کارگاه‌های تخصصی، این خط اصیل و نوآورانه ایرانی را به مخاطبان جهانی معرفی کرده است.