آزادراه، پابند بودجه

جای اصل و استثنا عوض شده است. اگر روزی روزگاری خوش‌قولی و عمل به وعده‌ها یک اصل بود و خلف وعده، یک استثنا، حالا وضعیت پروژه‌های عمرانی کار را به جایی رسانده است که بدقولی در عمل به تعهدات، رویه و افتتاح بهنگام به استثنا تبدیل شده است. ابرپروژه آزادراه حرم‌تاحرم یکی از موارد مشمول خلف وعده مسئولان است که سال‌ها است در رسانه‌ها حضور دارد. با این تفاوت که تا سال ۹۳، موضوع خبرها، اجرای هرچند لاک‌پشتی پروژه بود و از آن زمان به بعد، پیگیری تأخیر‌ها جای آن را گرفته است. اگر برنامه‌ریزی‌ها درست بود و به موقع هم انجام می‌شد، به قاعده باید ۱۰۰۰ کیلومتر مسیر قم-گرمسار-مشهد ۵ سال پس از کلنگ‌زنی پروژه، یعنی حداکثر تا سال ۱۳۹۴ به اتمام می‌رسید. نقطه امید در این بین، افزایش چشمگیر اعتبارات دولتی در لایحه بودجه سال ۱۳۹۹ برای این پروژه و دیگر‌پروژه‌های فصل حمل‌و‌نقل جاده‌ای است. نه اینکه اعتبارات یادشده برای تکمیل پروژه حرم‌تا‌حرم و دیگر پروژه‌های کلان حوزه راه، کافی باشد، اما می‌تواند نشانه‌ای از خیز دولت برای استفاده از سایر ظرفیت‌ها و سرعت دادن به پروژه‌های نیمه‌تمام جاده‌ای به شمار رود.

وزن حمل‌و‌نقل در بودجه ۹۹
بگذارید پیش از تمرکز بر این پروژه ملی، نیم‌نگاهی به وضعیت اعتبارات فصل حمل‌و‌نقل جاده‌ای در بودجه ۹۹ و سهم خراسان رضوی از این پروژه‌ها داشته باشیم. در یک بررسی کلی می‌توان فصل حمل‌و‌نقل را از فصول ستاره‌دار لایحه بودجه ۹۹ دانست که برخلاف فصل‌های ورزش و تفریحات، رسانه، کاهش آلودگی هوا، صنعت و معدن و کشاورزی و منابع طبیعی با افزایش شایان ملاحظه اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای مواجه است. برای این فصل در سال مالی پیش رو که از ابتدای مرداد ۹۹ شروع می‌شود و تا ۳۱ تیر ۱۴۰۰ ادامه دارد، ۱۰ هزار و ۴۴۳ میلیارد تومان در نظر گرفته شده است که نسبت به رقم مصوب بودجه امسال، ۳۹.۵ درصد رشد نشان می‌دهد.
این رشد برای برنامه توسعه حمل‌و‌نقل جاده‌ای که ذیل فصل حمل‌و‌نقل تعریف می‌شود نیز کمابیش صادق است. بر اساس جدول شماره یک از پیوست شماره یک لایحه بودجه سال ۹۹ که یکشنبه هفته پیش به مجلس شورای اسلامی ارائه شد، برای پروژه‌های توسعه حمل‌و‌نقل جاده‌ای کشور در مجموع ۶۴۵۱ میلیارد تومان پیشنهاد شده است. این میزان در قانون بودجه امسال ۴۶۵۶ هزار میلیارد تومان بود که از افزایش ۳۸.۵ درصدی حکایت دارد. سهم خراسان رضوی از پروژه‌های این برنامه -خواه تمام یا بخشی از آن در گستره جغرافیای استان تعریف شده باشد- ۱۵ مورد با اعتبار بالغ بر ۵۶۴.۸ میلیارد تومان است. نکته شایان توجه این است که میزان رشد اعتبارات برای پروژه‌های راه مرتبط با خراسان رضوی بیش از نُرم کشوری است. بررسی‌ها نشان می‌دهد میزان اعتبار پروژه‌های پانزده‌گانه یادشده در قانون بودجه سال جاری ۲۸۵.۸ میلیارد تومان است که در بودجه ۹۹ به شرط تصویب مجلس و تأیید شورای نگهبان، رشد ۹۷ درصدی خواهد داشت.

افزایش ناکافی
شمای کلی پروژه ۱۰۰۰ کیلومتری آزادراه حرم‌تا‌حرم که حدود یک‌چهارم آن در خراسان رضوی واقع شده، از این قرار است: مسیر ۱۵۰ کیلومتری قم به گرمسار سال ۹۳ به بهره‌برداری رسید. ۷۵۰ کیلومتر باقی‌مانده دیگر شامل گرمسار-سمنان ١٢٠کیلومتر، سمنان-نیشابور ۵٧٠ کیلومتر و نیشابور-مشهد ٨٠ کیلومتر است که پیشرفتی حدود صفر دارد.
از ۲۲۳ کیلومتر این پروژه که در خراسان رضوی قرار دارد، صرفا در قطعه ۳۳ کیلومتری مشهد تا سه‌راه تربت‌حیدریه پیشرفت حدود ۵ درصد گزارش شده است. دلیل این عقب‌ماندگی هم طبق معمول به اعتبار برمی‌گردد.
استفاده از منابع صندوق توسعه ملی در حالی یکی از راه‌های پیشنهادی کارشناسان برای تسریع در تکمیل ابرپروژه عمرانی کشور مطرح می‌شود که در لایحه بودجه امسال در منابع صندوق، برای توسعه راه‌ها و زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل جاده‌ای سهمی در نظر گرفته نشده است. بر اساس بند «ه» تبصره ۴، برای استفاده از منابع صندوق توسعه ملی بند‌هایی پانزده‌گانه و برای هرکدام سقف اعتبار مشخصی دیده شده است که در میان آن‌ها خبری از توجه به تکمیل پروژه‌های جاده‌ای نیست.
به بند «ب» همین تبصره نیز نمی‌شود امید بست. در این بند به بانک‌ها برای اعطای تسهیلات ارزی و ریالی به پروژه‌های توسعه‌ای که احداث آزادراه‌ها نیز در زمره آن به شمار می‌رود اجازه داده شده است، البته بدون نکته‌ای تازه و شرایطی دلگرم‌کننده‌تر نسبت به روال معمول.
نکته تأمل‌برانگیز دیگر ثابت ماندن و اصلاح نشدن هزینه واحد برای این پروژه برخلاف برخی دیگر از پروژه‌های توسعه جاده‌ای است. همچنین طول پروژه در لایحه صرفا ۳۵۰ کیلومتر درج شده است. سید حسین میرشفیع، مشاور وزیر راه و شهرسازی، کوتاه به شهرآرا می‌گوید که فعلا بقیه آزادراه در اولویت اجرا قرار نگرفته است. ضمن اینکه اعتبار آزادراه‌ها صرفا از طریق ردیف بودجه تأمین نمی‌شود و اوراق مشارکت یکی دیگر از راه‌های تأمین اعتبار آن است.
با وجود افزایش اعتبار پروژه آزادراه حرم‌تا‌حرم از ۶ میلیارد تومان در قانون بودجه ۹۸ به ۷۰ میلیارد تومان در لایحه ۹۹، آیا می‌شود به اتمام آن تا سال ۱۴۰۱ امید بست؟ با هزینه حداقل ۱۷ میلیارد تومانی احداث هر کیلومتر آزادراه، شرایط اقتصادی کشور در سال پیش رو و احتمال تخصیص ناکامل این اعتبار بسیار بعید به نظر می‌رسد.