ماجرای ۸ سال چالش‌ها و پیشبرد اهداف شهر ترمیمی مشهد

به گزارش شهرآرانیوز؛ عنوان «شهر ترمیمی» سال ۱۳۹۸ برای اولین‌بار در مشهد، مطرح و از همان زمان دبیرخانه شهر ترمیمی در این شهر راه‌اندازی شد و آن را الگویی جدید در حکمرانی شهری خواندند. هدف آن نیز از همان ابتدا مشخص بود؛ «تبدیل اختلاف به فرصت». این دبیرخانه ذیل معاونت خدمات‌شهری شهرداری مشهد و با ۱۵ کارگروه شروع به کار کرد.

شعبه‌های صلح ترمیمی آن نیز در معاونت خدمات‌شهری، تعدادی از بوستان‌ها و دفاتر تسهیلگری فعال است. البته هدف دیگری که دبیرخانه دنبال می‌کند، حساس‌سازی مردم و قشر‌های تصمیم‌گیر و اثرگذار درباره موضوعات ترمیمی است. حالا دبیرخانه شهر ترمیمی وارد هشتمین سال خدمت خود شده است. به همین بهانه با جعفر سروی، دبیر شهر ترمیمی شهرداری مشهد، گفت‌و‌گو کرده‌ایم تا از پیشبرد اهداف و ترمیم شهر برایمان بگوید.

شهر ترمیمی چگونه شهری است؟

شهر ترمیمی، شهری است که شهروندان برای زندگی در آن، نیاز به نقض قوانین نداشته باشند؛ زیرا اکنون بعضی اوقات شهروندان ناچارند خلاف قانون عمل کنند. شهر ترمیمی شهری است که در آن برای شهروندان، بستر زندگی مشروع فراهم باشد، بدون اینکه مشمول اعمال یا مداخله قانون قرار بگیرند؛ اگر مسیر آن‌ها به سمتی رفت که نیاز به کنترل و مداخله بود، باید روش‌هایی به کار ببریم که آخرین مرحله آن با زور باشد نه نخستین مرحله اش. واقعیت این است که مقررات ما بیش از آنکه مردم را از جرم و اختلاف بازدارد، آن‌ها را به آن سمت سوق می‌دهد! اکنون در شهر‌های بزرگ دنیا الگوی شهر ترمیمی، مطرح شده است.

نقض قوانین و تخلفات شهری شامل حوزه‌هایی مانند سدمعبر، تخلفات ساختمانی و... است؟

درواقع دو دسته نقض داریم؛ یکی آن‌هایی که جرم محسوب می‌شوند و بعدی، نقض‌هایی که در زمره تخلفات است. از سال ۱۲۹۶ که قانون گذاری در ایران شروع شده تا سال گذشته، ۹۹ عنوان مجرمانه مشخص شده است که دسته‌ای از آن ها، متخلفانه و دسته‌ای مجرمانه است. اکنون نیز مدیریت شهری در حوزه‌های مختلف مانند کمیسیون‌های ماده ۷، ۷۷، ماده ۱۰۰ و... به تخلفات رسیدگی می‌کند، اما این‌ها به صورت پراکنده است.

هدف ما این است که بستر‌های وقوع را از بین ببریم، جدای از آن به جای اقدامات روبنایی مانند جریمه و... اقدامات را زیربنایی و درنهایت تا حد ممکن اجتماع محور کنیم، نه دولت محور.

بدون رویکرد شهر ترمیمی، تعامل مدیریت شهری و شهروندان چگونه است؟

رابطه مدیریت شهری و شهروندان مانند دو چرخ دنده است که بدون هیچ روان کننده‌ای درهم می‌پیچند و صدای آن، همه را عصبانی می‌کند. باید بین این چرخ دنده‌ها فاصله بیفتد؛ به همین دلیل با حمایت دادگستری، ۱۵ شعبه حل اختلاف را در شهرداری‌های مناطق افتتاح کرده‌ایم. ما معتقدیم بین رابطه مدیریت شهری و شهروندان، نیاز به ترمیم داریم.

رویکرد «شهر ترمیمی» از ابتدا بر چه زمینه‌ای متمرکز بود؟

زمانی که موضوع «شهر ترمیمی» را مطرح کردیم، رویکرد این بود که بتوانیم مدیریت شهری را دست کم در حوزه ارتباط با شهروندان، اجتماعی سازی کنیم؛ چراکه امروزه سیستم‌های تخصصی به سمت فنی و تخصصی‌تر شدن حرکت کرده‌اند و درواقع به نوعی غیرانسانی شده‌اند و روح انسان از روابط، کم شده است. در چنین شرایطی که فنی بودن به انسانی بودن ترجیح داده شده است، شهر ترمیمی ابزار یا مفهومی در راستای انسانی و اجتماعی شدن به معنای عام در مدیریت و به معنای خاص در مدیریت شهری است.

درحال حاضر مشخص است که میزان تعاملات شهرداری با شهروندان به چه میزانی است که بتوان الگوی شهر ترمیمی را به آن تعمیم داد؟

خدمات شهرداری مشخص شده است، اما میزان تعاملات خیر، بنابراین آمار دقیقی در این زمینه کار نشده است که چند درصد تعاملات مدیریت شهری با شهروندان است. اما تجربه نشان داده که این عدد خیلی بزرگ است. به نظر می‌رسد ۴۰ درصد از این تعاملات در حوزه تخلفات و جرائم است که متأسفانه این عدد هیچ وقت قطعی نشده است.

موضوع دیگری که بازهم بر روی آن علمی کار نشده، این است که از بین ۵۰۰ خدمتی که شهرداری ارائه می‌کند، چند درصد آن به کنترل جرائم و حل تخلفات بین مدیریت شهری و شهروندان بر‌ می‌گردد، این عدد هم مغفول است. طبق پیمایشی که در سال ۱۳۹۳ صورت گرفته است، آمار نشان می‌دهد شهرداری‌ها حتی از دولت و قوه قضاییه، اعتماد کمتری را بین شهروندان کسب کرده‌اند. اگر اعتماد به این میزان کم است، نباید رویکردمان را درباره تعاملات با شهروندان تغییر دهیم؟

در ادامه حتما بخوانید امضای تفاهم‌نامه مشترک سازمان بازآفرینی و دبیرخانه شهر ترمیمی مشهد برای کاهش تخلفات شهری

این رویکرد چگونه باید تغییر کند؟

ما جرم شناسان، معتقد هستیم علت مهمی که مردم از قانون تبعیت نمی‌کنند، اعتقاد نداشتن به مشروعیت و ماهیت قوانین و مقررات است. زمانی که این مؤلفه‌ها را کنارهم می‌گذاریم، متوجه می‌شویم که باید مسیر کنترل جرائم و تخلفات را و حداکثر مسیر تعاملاتمان با شهروندان را که اکنون یک سویه شده است، عوض کنیم. اما هنوز مدیران به این جمع بندی نرسیده‌اند. ضمن اینکه مدیریت شهری فقط به شهرداری برنمی گردد و ۲۶ نهاد در آن سهیم هستند، بنابراین زمانی که تمام این مدیران به نتیجه برسند که باید رویکرد عوض شود، پیشنهاد شهر ترمیمی مطرح می‌شود.

در طول ۸ سالی که از شروع کار دبیرخانه شهر ترمیمی می‎گذرد، مسیر فرهنگ سازی و حساس سازی را پیگیری کرده‌ایم و لازم بود بخش‌هایی از استان و شهرستان، متوجه شوند که ما چه‌ می‌گوییم.

۲۶ نهادی که در مدیریت شهر سهیم هستند، چه تعدادشان با شما همکاری می‌کنند؟

ما تفاهم نامه‌ای با سازمان بازآفرینی شهری که دفاتر تسهیلگری را دراختیار دارند، داریم و در این دفاتر، نهاد حل مسئله را ایجاد کردیم. حمایت هم می‌کنیم و آن‌ها کار اجرایی را انجام می‌دهند. سازمان‌ها هم متناسب با اینکه مدیرشان چه کسی باشد، گاهی ممکن است با ما کج رفتاری کنند و به نوعی در این زمینه سلیقه‌ای عمل می‌کنند.

درحال حاضر ۲۰ نهاد حل مسئله فعال هستند، با این حال اعلام آمادگی می‌کنیم که در ۱۷۳ محله دیگر نیز این نهاد‌ها را راه بیندازیم.

به نظر می‌رسد رویکرد و تفکر شهر ترمیمی با سیستمی که اکنون در جریان است، در تعارض قرار دارد، بنابراین طبیعی است که در اجرای این رویکرد، با موانعی روبه رو شده باشید؛ این موانع چه بوده است؟

ابتدا باید توضیحی در این باره بدهم که در دنیای امروز سه موضوع فقر، جرم و تبعیت را حل شدنی نمی‌دانند؛ مگر اینکه همه در آن خصوص کمک کنند، بنابراین امروز بحث بر سر این نیست که جرم را فقط قوه قضاییه باید بررسی کند، امروزه این صحبت‌ها جایی ندارد و همه در این زمینه مسئولیت دارند؛ هم فرد، هم جامعه و هم مسئولان. با این توضیح بگویم که مشکل اصلی ما این بود که مدیران در مدیریت شهری تصور می‌کردند در حوزه جرم مسئولیتی ندارند، درحالی که واقعیت این است که هم برابر مواد قانونی، مسئولیت دارند و هم از جرم متأثر می‌شوند.  

مشکل بعدی این است که ما در حد دبیرخانه دیده شده‌ایم. دبیرخانه به معنای کار ترویجی و هماهنگی است و فاز اجرایی ندارد، اما درعین حال از ما کار اجرایی می‌خواهند، درحالی که اگر قرار است ما کار عملی انجام دهیم، طبیعی است که باید سازوکار خودش را داشته باشد.   

موضوع بعدی این است که اکنون جلساتی را برگزار می‌کنیم و گاهی نماینده‌ای که به جلسات می‌آید، تغییر می‌کند و‌ نمی‌دانیم که پیشینه صحبت ما را‌ می‌داند یا نه. یا بعضی اوقات در جلسات، پیشنهاد‌های پیشگیرانه مطرح می‌کنیم و بعضی مدیران این موضوع را به نفع خود تمام می‌کنند؛ البته ایرادی هم ندارد؛ از نظر ما مهم این است که کار انجام شود. اما زمانی که صحبت از عملکرد شهر ترمیمی می‌شود، کار ما از طرف فرد دیگری ارائه شده است و اسمی از دبیرخانه برده نمی‌شود.   

درمجموع می‌خواهند دبیرخانه شهر ترمیمی را با آمار کمی ارزیابی کنند، درحالی که موضع ما کیفی است؛ به طور نمونه می‌گویند چند پرونده داشتید، این درحالی است که در حوزه ترمیمی هرقدر تعداد پرونده‌ها کمتر باشد، بهتر است. این بدترین نوع ارزیابی است که کار ما کیفی است، اما به صورت کمی سنجیده شود.

در ادامه حتما بخوانید گزارشی از فعالیت وکلای ترمیمی در مشهد | ترمیم اختلاف بدون هزینه گزاف

با وجود این پیگیری هشت ساله و موانعی که بر سر راهتان قرار دارد، از این کار خسته نشده‌اید؟

من دکتری جرم شناسی دارم، بنابراین به این کار علاقه مندم و از انجام آن خسته نمی‌شوم، اما به هرحال گاهی موانعی وجود دارد و اگر من هم دلسرد نشوم، ممکن است همکار من دلسرد شود.

قرار است به همت دبیرخانه شهر ترمیمی، داشبورد مدیریتی جرائم و تخلفات شهری در حوزه شهرداری راه اندازی شود؛ در این باره توضیح دهید.

درواقع با این کار سعی کرده‌ایم آمار را براساس داده‌های جنایی در خیلی از قسمت‌های شهرداری مانند رصدخانه تزریق کنیم؛ زیرا اکنون آمار دقیقی در حوزه‌های مختلف مانند وضعیت ترافیک مشهد در دست نیست، بنابراین در این داشبورد، می‌توان آمار‌هایی مانند تعداد سدمعبر روزانه، وضعیت ترافیک و... را به صورت آنلاین مشاهده کرد.

این داشبورد برای مردم هم دردسترس است؟

در فاز اول برای سازمان‌ها قابل مشاهده است، اما امیدواریم در فاز بعدی، بتوانیم امکان مشاهده آن را برای تمام مردم فراهم کنیم.

شما توانسته‌اید با راه اندازی این دبیرخانه، الگویی برای کشور در ایجاد شهر ترمیمی باشید؟

بله؛ ۵ شهر کشور شامل شیراز، تبریز، رشت و... این درخواست را مطرح کرده‌اند، اما تاکنون مقاومت کرده‌ایم؛ چراکه می‌خواستیم برند «شهر ترمیمی» برای مشهد بماند و آن‌ها را هنوز حفظ کرده‌ایم تا ببینیم در مشهد به کجا می‌رسیم.