درباره هنر قدیمی نمدبافی در  مشهد | جان‌بخشی به یک هنر سنتی

به گزارش شهرآرانیوز؛ نمد تنها یک زیرانداز ساده یا تکه‌ای از پوششی قدیمی نیست؛ نمد روایتگر اصالت خراسانی است که در تاروپودش هزاران سال تاریخ نهفته است. هنر نمدمالی، قدیمی‌ترین پیوند انسان با طبیعت است؛ پیوندی که از چیدن پشم گوسفند آغاز می‌شود و با دستان هنرمند و آب و فشار به جان می‌آید. این هنر در جغرافیای خراسان همواره چیزی فراتر از ابزار زیستن بوده است.

نمدمالی آیین جان بخشی به پشم است که متأسفانه در زندگی امروز به حاشیه رانده شد؛ اما امروز در مشهد، گروهی از هنرمندان خلاق با رویکردی نو به این میراث قدیمی چشم دوخته‌اند تا دوباره آن را به زندگی مردم بازگردانند. این گزارشی است از یک بازگشت هنرمندانه به هنری قدیمی. در این نوشتار به جنبه‌های اقتصادی این هنر پرداختیم و در قسمت دوم به جنبه‌های طراحی آن خواهیم پرداخت.

استادکاران قدیمی، گنجینه‌ای از فنون اصیل

مهدی غلام زاده دوین، از فعالان هنری حوزه نمد در مشهد، درباره شروع فعالیتش در این هنر می‌گوید: نمدمالی که با تبدیل آن به محصولات جدید نمدبافی هم می‌گویند در خراسان، تنها یک حرفه نبوده، بلکه بخشی از هویت زندگی روستایی و عشایری بوده است. پشمی که روزگاری در دل طبیعت رها می‌شد، با دستان استادکاران و هنرمندان به فرم‌هایی کاربردی در زندگی مردم تبدیل می‌شد.

برای ما هم نمدبافی، هنری بر زمین مانده بود که می‌خواستیم با نگاهی هنری به آن حیات ببخشیم. این ماده طبیعی، ظرفیتی برای خلق آثار هنری داشت که در هیچ بافت صنعتی دیگری یافت نمی‌شود. بسیاری از استادکاران قدیمی که گنجینه‌هایی از فنون اصیل بودند، دیگر توان فعالیت ندارند.

ما در پی آن بودیم که نه فقط روش‌های تولید، بلکه روح این هنر را حفظ کنیم. در مسیر کار، متوجه شدیم که هنر نمدبافی ظرفیت‌های بی پایانی دارد که از محصولات هنری گرفته تا کاربرد‌های خلاقانه در زندگی مدرن، هنوز کشف نشده است. با گسترش این فعالیت امروز چند کارگاه در شهرستان گناباد و برخی روستا‌های اطراف فعال‌اند و علاوه بر آن یک واحد تولیدی راه اندازی شده است.

در ادامه حتما بخوانید گفت وگو با هنرمندان مسگر در مشهد | صدای چکش در غبار کارگاه های فراموش شده

تنوع محصولات نمدی در چند حوزه مختلف

این فعال حوزه صنایع دستی در مشهد درباره محصولات تولیدی توضیح می‌دهد: کار ما در ابتدا با تولید نمد و پادری آغاز شد، اما به مرور زمان حوزه‌های مختلفی به آن اضافه شد. اکنون حدود هفت تا هشت حوزه محصول در این مجموعه تولید می‌شود. یکی از بخش‌ها تولید محصولات صنایع دستی و زیرانداز‌های نمدی است.

در کنار آن در حوزه کالای خواب فعالیت داریم و از پشم طبیعی برای تولید تشک و لحاف استفاده می‌کنیم. در حوزه پوشاک و کفش، محصولاتی مانند دمپایی و کفی کفش نمدی تولید می‌شود که به گفته مصرف کنندگان، از ایجاد بوی نامطبوع پا جلوگیری می‌کند.

همچنین در بخش لوازم خانگی محصولاتی مانند زیرانداز، صندلی و روکش صندلی تولید می‌شود و حتی برای خودرو روکش‌های نمدی طراحی شده است. یکی از بخش‌های مهم این فعالیت تولید محصولات درمانی است؛ به گفته این فعال حوزه نمدبافی، برخی محصولات نمدی به دلیل ویژگی‌های طبیعی پشم، در حوزه سلامت کاربرد دارند.

ازجمله این محصولات می‌توان به کمربند‌های طبی، پشتی‌های درمانی و زانوبند‌های نمدی اشاره کرد که برای کاهش درد‌های عضلانی استفاده می‌شوند. یکی از محصولاتی که در این مجموعه طراحی شد، پد مخصوص پیشگیری از زخم بستر بود که نتایج پژوهش مربوط به آن در یک مجله علمی انگلیسی منتشر شده است. همچنین اکنون چند محصول دیگر با کاربرد‌های پزشکی در دست تحقیق و توسعه است.

نیاز به فرصت برای معرفی محصولات

غلام زاده دوین با اشاره به نیاز‌های این حوزه می‌گوید: مهم‌ترین مسئله برای توسعه چنین فعالیت هایی، ایجاد فرصت برای معرفی محصولات است. اگر امکان عرضه و معرفی این محصولات در فضا‌هایی مانند فروشگاه‌های سازمانی، مجموعه‌های شهری، دانشگاه‌ها و بستر‌های مجازی فراهم شود، می‌توان بازار بسیار گسترده تری برای این محصولات طبیعی و بومی ایجاد کرد. با توجه بیشتر به ظرفیت‌های صنایع دستی و هنر‌های سنتی، می‌توان زمینه احیای این میراث ارزشمند و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار را در مناطق مختلف کشور فراهم کرد.

تلاش برای سازگار کردن نمد با سبک زندگی امروز

زهرا آریان نژاد، دیگر فعال در حوزه هنر نمدبافی، معتقد است: نمد امروز در دست هنرمندان مشهدی، فرم‌های تازه‌ای به خود گرفته است. دیگر نمد فقط یک زیرانداز ساده برای کف اتاق نیست. بلکه ابزاری برای خلق دکوراسیون، پوشاک و حتی قطعاتی است که با ویژگی‌های طبیعی پشم، آرام بخش خانه‌های امروزی شده است.

بازگشت به نمد، بازگشت به آرامش و اصالت است. بسیاری از مردم، نمد را با همان ذهنیت قدیمی خشن و گزنده می‌شناختند. هنر ما اینجاست که این تصور را تغییر دهیم. ما می‌خواهیم نمد را به گونه‌ای طراحی کنیم که لطافت و اصالت طبیعی اش در خانه‌های مدرن هم بدرخشد.

وی با اشاره به تجربه حضور در نمایشگاه‌های مختلف می‌افزاید: در گفت‌و‌گو با مردم متوجه شدیم یکی از مشکلات اصلی، ذهنیت قدیمی نسبت به نمد است. بسیاری می‌گفتند نمد حالت گزنده دارد و با خانه‌های مدرن و دکوراسیون امروزی هم خوانی ندارد. همین موضوع باعث شد روی تغییر شکل و کاربرد آن کار کنیم. در نخستین تجربه، لایه‌های نمد منعطف را روی پارچه دوختیم و آن را به شکل سرویس خواب تولید کردیم.

در ادامه حتما بخوانید فرش بلوچ تربت حیدریه میراثی با ریشه های عمیق در خراسان

افزایش توجه به محصولات طبیعی

آریان نژاد درباره ظرفیت گسترده این هنر می‌گوید: زمانی که در سایت‌های فروش بین المللی مثل آمازون جست‌و‌جو کردیم، متوجه شدیم همین تشک‌های نمدی ساده در کشور‌های اروپایی مشتریان زیادی دارند. حتی در بخش نظرات کاربران می‌دیدیم کسانی که سال‌ها از این محصولات استفاده کرده‌اند، از تأثیر آن بر راحتی و کیفیت خواب خود صحبت می‌کنند.

در ابتدا فقط به مردم می‌گفتیم این محصولات برای کمردرد مفید است، اما بسیاری از مشتریان بعد از یکی دو شب استفاده بازمی گشتند و از تأثیر آن بر خواب و کاهش درد‌های عضلانی و مفصلی صحبت می‌کردند. در سال‌های اول معرفی این محصول دشوار بود، اما به مرور کسانی که یک بار خرید می‌کردند، خودشان به مشتریان ثابت تبدیل می‌شدند و دیگران را هم معرفی می‌کردند.

این فعال نمدبافی با اشاره به گسترش محصولات بیان می‌کند: در ادامه تلاش کردیم برای گروه‌های مختلف، به ویژه نوزادان و کودکان، محصولاتی طراحی کنیم. برای نمونه، سیسمونی نوزاد با مواد اولیه نمد، اما با روکش پارچه‌های مدرن و پنبه‌ای تولید کردیم که همچنان با استقبال مواجه است و حتی مشتریانی از خارج کشور دارد.

در سال‌های اخیر گرایش جامعه به محصولات طبیعی بیشتر شده است. آریان نژاد بر این باور است: بسیاری از مردم به اثرات منفی الیاف مصنوعی آگاه‌تر شده‌اند و به همین دلیل به دنبال محصولات طبیعی و ارگانیک هستند. اگر ۱۰ سال پیش باید برای معرفی خواص این محصولات توضیح می‌دادیم، امروز بسیاری از مشتریان خودشان به دنبال چنین کالا‌هایی هستند.

وی با اشاره به چالش‌ها می‌گوید: در اوضاع موجود سعی کردیم گرانی بر کیفیت محصولاتمان تأثیر نگذارد. برای مثال، پشم‌ها را برای شست وشو و استریل شدن به کارگاه‌های تخصصی در کرمان می‌فرستیم تا استاندارد‌های بهداشتی به طور کامل رعایت شود، حتی اگر این کار هزینه بیشتری داشته باشد.

آریان نژاد معتقد است: ظرفیت استفاده از نمد در ایران بسیار بیشتر از وضعیت فعلی است. در برخی کشور‌ها مانند روسیه، قرقیزستان، قزاقستان و ارمنستان که آب وهوای سردتری دارند، استفاده از پشم و نمد بخشی از سبک زندگی مردم است. حتی در برخی مناطق ایران، مانند شهر‌های شمال غربی، هنوز این فرهنگ حفظ شده و مردم ترجیح می‌دهند از محصولات پشمی طبیعی استفاده کنند. وی تأکید می‌کند: امروز تلاش ما این است که نمد را با طراحی‌های جدید و کاربرد‌های متنوع وارد بازار کنیم. استفاده از ایده‌های نو و ترکیب آن با یک هنر سنتی می‌تواند باعث شود این صنعت دوباره جایگاه خود را در زندگی امروز پیدا کند.