روایت یک پژوهشگر از سال های پیش از تولد عکاسی | عکاسی؛ فراتر از یک تاریخ مشخص

ریحانه موسوی | شهرآرانیوز؛ نشست تخصصی پیش از ابداع عکاسی با حضور پارسا مهدوی در گالری رادین برگزار شد. دانش آموخته کارشناسی ارشد عکاسی، سردبیری نشریه تخصصی عکاسی «گرین» در دانشگاه هنر اصفهان و همکاری با فصل نامه هنری «پشت بام» از جمله فعالیت‌های اوست، در این نشست، مهدوی با مرور بخشی از تاریخ شکل گیری عکاسی، به ایده ها، کشفیات علمی و تجربه‌هایی پرداخت که پیش از ثبت نخستین فرایند‌های شناخته شده عکاسی، زمینه را برای تولد این رسانه فراهم کردند.

شرایط پیش از ابداع عکاسی

مهدوی هدف از این نشست را بررسی و طرح این مسئله بیان کرد که قبل از ابداع تکنیک‌های شناخته شده عکاسی، چه شرایط اجتماعی، علمی و هنری وجود داشتند که این مسیر را برای چنین رویدادی هموار کردند. وی افزود: در بیشتر کتاب‌های تاریخ عکاسی، به هجدهم و نوزدهم آگوست سال ۱۸۳۹ به عنوان یکی از تاریخ‌های مهم این حوزه اشاره می‌شود؛ در این روز‌ها در آکادمی علوم فرانسه اختراعی به نام «داگرئوتیپ» معرفی شد که از آن به عنوان نخستین تکنیک عکاسی یاد می‌شود. برخی پژوهشگران تاریخ عکاسی به دلایلی «داگرئوتیپ» را به طور مستقیم عکس نمی‌دانند؛ چراکه تصویر روی یک صفحه مسی ثبت می‌شد و امکان چاپ و تکثیر از آن وجود نداشت. به بیان دیگر، هر داگرئوتیپ یک نسخه منحصر‌به‌فرد بود.

این عکاس با اشاره به روایت‌های متفاوت درباره آغاز عکاسی بیان کرد: برخی پژوهشگران تاریخ عکاسی، ایده عکاسی را حتی از «غار افلاطون» دنبال می‌کنند. از یک سو مسیر شکل گیری اتاق تاریک را داریم و از سوی دیگر، ابداعات و کشفیاتی که در حوزه شیمی اتفاق افتاده است. وی ادامه داد: یکی از اتفاق‌های مهم در این مسیر، کشف «شولز» در سال ۱۷۲۷ بود.

او متوجه شد ترکیبات نقره در برابر نور واکنش نشان می‌دهند و سیاه می‌شوند. بعدها، در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، افرادی با رجوع به همین تحقیقات تلاش کردند از مواد حساس به نور برای ثبت تصاویری که در اتاق تاریک شکل می‌گرفتند استفاده کنند. مهدوی بیان کرد: در ۱۰ سال نخست قرن نوزدهم، فردی انگلیسی نیز بر اساس تجربه‌های «شولز» دست به آزمایش‌هایی زد که بیشتر با هدف کپی کردن تصاویر انجام می‌شد و هنوز با مفهوم عکاسی به معنای امروزی فاصله داشت.

وی در ادامه به تلاش‌های «ژوزف نیکفور نیپس» اشاره کرد و گفت: حدود پانزده سال بعد، «نیپس» فرانسوی به تکنیکی با عنوان «هلیوگرافی» دست پیدا کرد. او بعد‌ها با فردی به نام «داگر» آشنا شد و این آشنایی مسیر تحقیقات مربوط به ثبت تصویر را وارد مرحله تازه‌ای کرد. «نیپس» در میانه این مسیر از دنیا رفت و داگر ادامه کار را به تنهایی دنبال کرد تا اینکه در سال ۱۸۳۹، فرایند «داگرئوتیپ» به صورت عمومی معرفی و نام «داگر» به عنوان یکی از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ عکاسی ثبت شد.

این پژوهشگر همچنین به فعالیت‌های هم زمان «هنری فاکس تالبوت» در انگلستان پرداخت و اظهار کرد: در همان دوره، «تالبوت» نیز در حال انجام آزمایش‌های خود بود. او به تکنیک‌هایی مانند چاپ نمک و فرایند مثبت و منفی دست پیدا کرد که بخش مهمی از عکاسی امروز را می‌توان در ادامه همان تجربه‌ها دید.

وی ادامه داد: اهمیت کار «تالبوت» در این بود که او به امکان چاپ و تکثیر تصویر دست پیدا کرد؛ مسئله‌ای که تفاوت مهمی میان روش او و «داگرئوتیپ» ایجاد می‌کرد. هم زمان «ایپولیت بایار» نیز در حال انجام فعالیت‌هایی در این باره بود.

مهدوی با طرح این پرسش که چرا چند نفر در نقاط مختلف و تقریبا در یک دوره تاریخی به دنبال یک ایده مشابه بودند، گفت: این مسئله از اوایل قرن بیستم مورد توجه تاریخ نگاران قرار گرفت و کتاب‌ها و پژوهش‌های متعددی درباره تاریخ کشف عکاسی نوشته شد. وقتی تاریخ عکاسی را بررسی می‌کنیم، متوجه می‌شویم که نمی‌توان تولد آن را صرفا به یک نفر نسبت داد. مجموعه‌ای از اتفاقات علمی، فناوری و فکری در کنار یکدیگر قرار گرفتند و شرایطی ایجاد کردند که ایده ثبت تصویر به شکل جدی دنبال شود.

در ادامه حتما بخوانید نوشتاری بر یک عکس خانوادگی و نقش آن به مثابه یک سند تاریخی | کشف یک راز بزرگ

عکاسی در پیوند با جامعه

این هنرمند در ادامه به پژوهش‌های «ژیزل فروینت» اشاره کرد و گفت: «فروینت» که یک بانوی عکاس و پژوهشگر یهودی بود، در پایان نامه دکترای خود به موضوع فرم عکاسی در قرن نوزدهم پرداخت و بعد‌ها این پژوهش را گسترش داد و در قالب کتاب «عکاسی و جامعه» منتشر کرد. در این رویکرد، عکاسی تنها یک تکنیک یا اختراع فنی نیست، بلکه باید ارتباط آن با جامعه و شرایط تاریخی زمان شکل گیری اش را نیز بررسی کرد.

مهدوی در بخش دیگری از این نشست درباره پژوهش‌های «جاناتان کرری» ابراز کرد: «کرری» در دهه ۱۹۹۰ کار خود را آغاز کرد و در کتاب نخست خود، «بینایی و مدرنیته»، به شکل مستقیم عکاسی را بررسی نمی‌کند، بلکه به این موضوع می‌پردازد که ایده بینایی به عنوان یک ادراک چگونه شکل گرفته است. «کرری» به اختراعاتی مانند اتاق تاریک و تأثیر آن‌ها بر شکل گیری ادراک بینایی توجه و این پرسش را مطرح می‌کند که چنین ابداعاتی تحت تأثیر چه شرایطی به وجود آمده‌اند.

وی بیان کرد: در واقع، رویکرد‌های مختلفی برای بررسی تاریخ عکاسی وجود دارد و هرکدام از پژوهشگران این ماجرا را از زاویه‌ای متفاوت بررسی کرده‌اند. بنابراین، اگر بخواهیم تاریخ عکاسی را دقیق‌تر بشناسیم، باید آن را نه یک اتفاق ناگهانی، بلکه نتیجه مجموعه‌ای از تجربه ها، کشفیات و تغییرات فکری و اجتماعی بدانیم.