چهارمین پیش نشست تخصصی دومین همایش ملی میراث مکتب تاریخ پزشکی و گیاهان دارویی در مشهد برگزار شد

به گزارش شهرآرانیوز، عصر امروز، چهارشنبه (۱۸شهریورماه ۱۴۰۵)، سازمان نظام پزشکی مشهد با همکاری کتابخانه مرکزی، موزه و مرکز اسناد دانشگاه حکیم سبزواری و انجمن ایران‌شناسی (شاخه خراسان رضوی)، چهارمین پیش‌نشست از سلسله نشست‌های دومین همایش ملی میراث مکتب تاریخ پزشکی و گیاهان دارویی را با محوریت «جایگاه طب سنتی در فرهنگ و اندیشه ایرانی و پیوند آن با پزشکی جدید» در کافه کتاب سازمان نظام پزشکی مشهد برگزار کرد. این نشست تخصصی با حضور جمعی از استادان برجسته و پژوهشگران حوزه طب سنتی، تاریخ پزشکی و ادبیات فارسی برگزار شد.

رضا اشرف‌زاده، استاد ممتاز زبان و ادبیات فارسی، در آغاز این نشست صمیمانه بیان کرد: پزشکی و درمان با ادبیات عجین شده است که در منابع و مآخذ علوم پزشکی و ادبی وجود دارد. در ادبیات فارسی به ویژه شعر و پیش از دوران رودکی، می‌بینیم دارو‌های گیاهی را در اشعار خود نام برده و تجویز کرده‌اند، اما در قرن ششم به کارگیری اصطلاحات پزشکی در ادبیات و اشعار شاعران دیده شده است. این موضوع در اشعار عطار نیشابوری، خاقانی، نظامی، انوری و حافظ و ... هم وجود دارد. ۲۵بیماری تنها در دیوان فرخی ذکر شده است.

وی با بیان این مطلب که در ادبیات قدیم به بیماری‌های روانی نیز اشاره شده است افزود: انوری در قرن چهارم به علوم مختلف در اشعار خود اشاره کرده است و درباره پزشکی و علم‌الابدان و درمان آنها نیز اشعاری سروده است.

به گفته اشرف‌زاده، رسول خدا نیز در روایات به اهمیت سلامت بدن و توجه اصحاب خود به روش‌های حفظ تندرستی اشاره کرده است و روایاتی در حوزه پزشکی و سلامت دارند. به عنوان نمونه حدیثی از پیامبر اسلام (ص) است که می‌فرمایند «هیچگاه تا اشتها باقی است غذا نخورید و هنگامی که هنوز میل به خوردن دارید، دست بکشید» که امروز از آن به عنوان کهن‌ترین اصل تغذیه‌ی سلامت‌محور یاد می‌شود.

وی گفت: طبیب دوّار نیز از جمله واژگانی است که در ادبیات قدیم آمده است. پیامبر رحمت (ص) نیز خود را طبیب دوّار معرفی کرده‌اند.

در ادامه حتما بخوانید روایت نویسندگان از لحظه شنیدن خبر شهادت رهبر شهید در قالب کتاب منتشر می‌شود

همزیستی طب سنتی و پزشکی نوین در آیینه ادبیات فارسی

مهیار علوی‌مقدم، رئیس کتابخانه مرکزی، موزه و مرکز اسناد دانشگاه حکیم سبزواری و دبیر علمی دومین همایش ملی میراث مکتب تاریخ پزشکی و گیاهان دارویی با اشاره به حضور گسترده شرکت کنندگان در این همایش اعلام کرد: پیش‌بینی ما دریافت حدود ۷۰ تا ۸۰ مقاله بود، اما تاکنون بیش از ۱۵۵ مقاله از حوزه‌های گوناگون همچون تاریخ پزشکی، اقتصاد سلامت، جامعه‌شناسی پزشکی و حتی تاریخ محلی به دبیرخانه رسیده است که نشان از ظرفیت بالای این حوزه میان‌رشته‌ای دارد.

وی با تأکید بر رویکرد همایش در حفظ استقلال هر دو حوزه علمی و حرکت به سمت مباحث میان رشته‌ای، افزود: دنیای ما دنیای میان‌رشته‌ای است و چاره‌ای جز ورود به به این حوزه نداریم. پیوند ادبیات با روانشناسی، پزشکی، مهندسی و حتی نفت و بسیاری رشته‌های دیگر نیز وجود دارد و ما امروز شاهد پیشرفت مباحث میان رشته‌ای در کشور و دنیای امروز هستیم.

دبیر علمی این همایش تاکید کرد: هدف ما زیر سؤال بردن طب نوین یا کنار گذاشتن طب سنتی نیست؛ همانطور که باور داریم سنت و مدرنیته در دنیای امروز مکمل یکدیگرند، این نگاه در مباحث میان رشته‌ای نیز وجود دارد چرا که ما ناگزیر از حرکت به این سمت و سو هستیم و این همایش نیز به دنبال «پژوهش‌های میان‌رشته‌ای» است.

علوی مقدم در ادامه به نمونه‌های عینی از متون ادبی-پزشکی اشاره کرد و عنوان کرد: آثار ارزشمندی مانند «قانون» ابن‌سینا، «ذخیرهٔ خوارزمشاهی» و حتی کتاب‌های پزشکی دورهٔ قاجار، همگی در زمرهٔ متون ادبی فارسی محسوب می‌شوند. همچنین متن‌هایی مثل «تاریخ بیهقی» یا «سیاست‌نامه» دارای لایه‌های عمیق جامعه‌شناختی و روانشناختی هستند که می‌توانند برای پژوهش‌های امروزی الهام‌بخش باشند.

وی در پایان تصریح کرد: هدف ما از برگزاری این پیش نشست هم افزایی و پیوند سه حوزه طب سنتی، پزشکی و ادبیات است. ما زنجیره‌ای از متون پزشکی-ادبی داریم که متأسفانه در نظام آموزشی زبان فارسی کمتر به آن پرداخته شده است. ضرورت دارد که دانشجویان و استادان ادبیات، این گنجینهٔ مغفول را بیش از پیش بشناسند و برای بازخوانی آن گام بردارند.»

راه‌اندازی موزه تخصصی میراث مکتوب پزشکی و گیاهان دارویی در دانشگاه حکیم سبزواری

سیدعلی علوی، پژوهشگر پسادکتری دانشگاه حکیم سبزواری نیز در این نشست از کلنگ‌زنی برای ایجاد موزه‌ای تخصصی با موضوع نسخه‌های خطی پزشکی و گیاهان دارویی در دانشگاه حکیم سبزواری خبر داد و افزود: این موزه با بهره‌گیری از گنجینه ۳۰۰۰ نسخه خطی مرتبط با طب سنتی در کتابخانه آستان قدس رضوی، به عنوان نخستین موزه از نوع خود در کشور راه‌اندازی خواهد شد.

علوی توضیح داد: با توجه به غنای نسخه‌های خطی در حوزه‌ی پزشکی و گیاهان دارویی، ضرورت داشت تا فضایی متمرکز برای نمایش و پژوهش این آثار ارزشمند در دانشگاه ایجاد شود. از همین رو، مأموریت راه‌اندازی این موزه به یکی از همکاران سپرده شد که خوشبختانه با استقبال بی‌نظیر آستان قدس رضوی همراه گردید.

به گفته این محقق و پژوهشگر، کتابخانه‌ی آستان قدس رضوی با در اختیار داشتن بیش از ۸۰ هزار نسخه خطی، یکی از غنی‌ترین گنجینه‌های نسخ خطی در جهان اسلام به شمار می‌رود. از این تعداد، نزدیک به ۳ هزار نسخه به طور مستقیم به موضوعات پزشکی، داروشناسی و گیاهان دارویی اختصاص دارد که این موزه، محور اصلی کار خود را بر روی همین مجموعه قرار خواهد داد.

طب سنتی یک مکتب ریشه دار در ایران است

احمد امامی، استاد داروسازی سنتی و فارماکوگنوزی از دانشگاه علوم پزشکی مشهد نیز در بخش دیگری از این نشست بیان کرد: در ایران سه چهار فرصت در حوزه طب سنتی وجود دارد و چند اقلیم متفاوت وجود دارد. این تنوع اقلیمی باعث تنوع پوشش گیاهی در ایران شده است. ۲۶۰۰گونه گیاهی در ایران وجود دارد که منبع عظیمی برای پایان نامه، صنعت و تکنولوژی است.

احمد امامی با بیان این مطلب که نکته شاخص در ایران، تاریخ درخشانی است که پس و پیش از اسلام داریم و دوره‌های باشکوهی را تجربه کردیم افزود: در دوره پیش از اسلام، هخامنشیان ایران دارای قلمرو وسیعی بود که در آن دوران، جاده ابریشم احداث شد که هم اکنون چندین کشور را به یکدیگر وصل می‌کند. سیستم پولی واحد با عنوان دریک در میان حکومت‌ها وجود داشت.

راه‌اندازی سیستم چاپار، تخت جمشید و بسیاری دیگر از وجوه دیگر که نشان دهنده توسعه و پیشرفت در ایران بوده است. در دوره ساسانی، دانشگاه جندی شاپور تاسیس شده است که در آن ستاره شناسی، طب، جغرافیا و ادبیات تدریس شده است.

امامی اضافه کرد: در دوره پس از اسلام نیز شاهد دانشمندان زیادی از جمله بوعلی سینا، ابوریحان بیرونی، شیخ بهایی، ملاصدرا و شعرای شاخص مانند حافظ و فردوسی و ... داریم که همه اینها نشان می‌دهد ما ۲۵۰۰ سال تاریخ در افتخار توام با انسانیت و علم و پیشرفت داریم.

وی در خصوص طب سنتی و وجود گیاهان دارویی در ایران ابراز کرد: طب سنتی یک مکتب ریشه دار در ایران است که سبقه در تاریخ کشورمان دارد. کتاب‌های متعددی نیز وجود دارد که نشان می‌دهد طب در ایران از سابقه زیادی دارد و درمان بیماری‌ها نیز توسط دانشمندان ایرانی انجام شده است که پایه این درمان‌ها، دارو‌های گیاهی است.

خلق شخصیت‌ها در اشعار نظامی بر اساس مزاج‌های چهارگانه

هادی منوری، دکترای داروسازی و پژوهشگر تاریخ پزشکی، با موضوع «بازتاب طب سنتی و گیاهان دارویی در ادب فارسی» نیز در این نشست به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: طبابت در قرن ششم بسیار پررونق شد و نظامی گنجوی در این باره اشعار زیادی دارد. استفاده از خصوصیات مزاج شناسی در آفرینش شخصیت‌ها در اشعار نظامی دیده می‌شود و هر شخصیت را بر اساس مزاج‌ها خلق کرده است، به عنوان مثال شخصیت خسرو بر اساس مزاج گرم و خشک و شیرین بر مبنای مزاج گرم و مرطوب پرداخته شده است.

منوری با اشاره به این موضوع که شاعران بسیاری به مباحث درمانی، پزشکی و بیماری‌ها شعر سرودند بیان کرد: باور‌های معنوی از جمله مباحث در طب قدیم و سنتی است. در طب سنتی برای رفع برخی بیماری‌ها توصیه‌های اخلاقی داده شده است. در بخش دیگری از داستان‌های نظامی، برای درمان نازایی دختر پادشاهی گفته می‌شود باید بخشش کند. بعد از این موضوع، شادی در وجود آنها جاری می‌شود و بعد از آن، باردار می‌شود. این موضوع نشان دهنده این است که ریشه برخی بیماری‌ها، درونی و روانی است و اگر آنها رفع شود بیماری جسمی نیز برطرف می‌شود. این موضوع در اشعار مولوی نیز دیده می‌شود که بعد از معالجه پادشاه توسط پزشک، متوجه می‌شود درد او جسمی نیست و در بخشی از اشعار خود گفته است «نیست بیماری چو بیماریّ دل/ علّت عاشق ز علت‌ها جداست/ عشقْ اصطرلاب اسرارِ خداست».

گفتنی است دومین همایش ملی میراث مکتب تاریخ پزشکی و گیاهان دارویی با محوریت «جایگاه طب سنتی در فرهنگ و اندیشه ایرانی و پیوند آن با پزشکی جدید»، ۲۰ و ۲۱ مهرماه ۱۴۰۵ در دانشگاه حکیم سبزواری با هدف تبیین جایگاه تاریخی و فرهنگی طب سنتی در ایران و بررسی امکان‌های پیوند آن با پزشکی مدرن برگزار خواهد شد.