برگزاری نشست «ادبیات دفاع مقدس؛ بازخوانی یک روایت» | روایت جنگ در جست وجوی مخاطب امروز

ریحانه موسوی | شهرآرانیوز؛ هم زمان با هفته دفاع مقدس، حوزه هنری خراسان رضوی میزبان نشستی با عنوان «ادبیات دفاع مقدس؛ بازخوانی یک روایت» بود؛ نشستی که در آن جمعی از نویسندگان و فعالان این حوزه دور هم جمع شدند تا درباره نقاط قوت و ضعف ادبیات دفاع مقدس، فاصله آن با مخاطب امروز و چشم انداز پیش روی این گونه ادبی گفت‌و‌گو کنند.

این نشست فرصتی بود برای مرور مسیری که ادبیات دفاع مقدس طی کرده و طرح این پرسش که این روایت‌ها چگونه می‌توانند برای نسل‌های امروز همچنان خواندنی و اثرگذار باشند.

مدیران فرهنگی باید پاسخ گوی عملکرد خود باشند

رئیس حوزه هنری انقلاب اسلامی خراسان رضوی، در این نشست با اشاره به یکی از مشکلات موجود در حوزه فرهنگ گفت: یکی از چالش‌های جدی ما در فرهنگ این است که مدیرانی می‌آیند و می‌روند، بدون اینکه از آن‌ها پرسیده شود آن سازمان را از چه جایگاهی به چه جایگاهی رسانده‌اند. مجید عسگری، افزود: با وجود تمام آسیب‌هایی که در این حوزه وجود دارد، امروز «دفاع مقدس» یکی از پرمخاطب‌ترین ژانر‌های ادبی در جامعه ماست.

وی با اشاره به مشکلات موجود در مسیر رشد نویسندگان ادبیات دفاع مقدس بیان کرد: یکی از مسائل ما در این ژانر، نامعلوم بودن سیستم رشد نویسندگان است. یکی از آسیب‌های جدی نیز نبود هنرگردان یا افرادی است که جریان نویسندگی را مدیریت و نویسندگان را در مسیر رشد هدایت کنند. این مسئول فرهنگی استان ادامه داد: تولیدات خوبی در حوزه ادبیات دفاع مقدس صورت می‌گیرد، اما در حوزه توزیع نیز با مشکل روبه رو هستیم. در زمینه تأثیرگذاری آثار نیز چالش‌هایی وجود دارد.

رئیس حوزه هنری انقلاب اسلامی خراسان رضوی با اشاره به دو مسئله اصلی در ادبیات دفاع مقدس گفت: امروز دو نکته اصلی در این حوزه وجود دارد؛ نخست اینکه آثار متوسط رو به بالا زیاد داریم، اما آثار خوب و شاخص کم است. مسئله دوم نیز به زنجیره مصرف مربوط می‌شود؛ یعنی آثاری تولید شده‌اند که کیفیت خوبی دارند، اما به دست مخاطب نمی‌رسند.

ادبیات دفاع مقدس چگونه شکل گرفت؟

محمد خسروی راد، نویسنده و پژوهشگر، نیز در این نشست درباره عنوان‌ها و تعاریف مختلفی که برای ادبیات جنگ به کار می‌رود، گفت: ادبیات جنگ، دفاع مقدس، پایداری و عناوین دیگری برای این حوزه به کار رفته است. بسیاری از مردم همچنان از آن با عنوان «جنگ» یاد می‌کنند و برخی نیز عنوان «ادبیات پایداری» را به کار می‌برند.

وی افزود: اگر بخواهیم همه این آثار را ادبیات پایداری بنامیم، اساسا هر درامی که شکل می‌گیرد، می‌تواند نوعی پایداری باشد. اما دفاع از سرزمین، خانواده و باور، امری مقدس است؛ بنابراین «دفاع» بخشی از جنگ و «مقدس» نیز مبتنی بر یک باور و ارزش است.

خسروی راد با اشاره به تجربه جنگ‌های اخیر اظهار کرد: در دو جنگ گذشته که تجربه کردیم، دیدیم مسئله هویت نیز بسیار مهم است.

وی ادامه داد: در یک مقطع حمله‌ای صورت گرفت، جنگی اتفاق افتاد و افرادی در آن حضور یافتند و دفاع کردند. قصه این دفاع بر دوش کسانی ماند که باید از آنچه رخ داده بود، سخن می‌گفتند. همان طور که در دفاع پای کار ماندیم و حمله یک باره اتفاق افتاد، ادبیات آن نیز به همین شکل به وجود آمد. این نویسنده با اشاره به شکل گیری تدریجی ادبیات دفاع مقدس گفت: از ابتدا تقسیم بندی مشخصی مانند تاریخ شفاهی، خاطره و داستان وجود نداشت. اگر به منابع مکتوب و آرشیو‌های موجود مراجعه کنیم، می‌بینیم برخی آثار صرفا برای ثبت و ضبط رویداد‌ها تهیه شده‌اند و هدف، تولید اثری برای مخاطب عام نبوده است. 

وی افزود: اکنون یکی از ژانر‌های ادبی پرفروش در کشور ما تاریخ شفاهی است و برخی آثار این حوزه حتی به رمان تنه می‌زنند. برای ادبیات دفاع مقدس نیز از ابتدا قالب مشخصی طراحی نشده بود و در واقع، این ادبیات به صورت خودجوش شکل گرفت. امروز، اما آمادگی بیشتری در این زمینه وجود دارد و همین چند روز پیش در تهران از چهل جلد کتاب با موضوع جنگ رمضان رونمایی شد.

تولید آثار ادبی در سال‌های جنگ کافی نبود

سیدسعید موسوی نویسنده و مدرس داستان نویسی نیز در این نشست با اشاره به سال‌های دفاع مقدس گفت: در هشت سال دفاع مقدس، نخستین چیز‌هایی که تولید شد، تبلیغات بود؛ یعنی همه را به حضور در جنگ تشویق می‌کردند. در این زمینه آن گونه که باید و شاید، اثر ادبی تولید نشد و نمی‌توانیم کار شاخصی را در حوزه ادبیات دفاع مقدس نام ببریم.

وی با تأکید بر ضرورت آسیب شناسی ادبیات دفاع مقدس بیان کرد: باید در حوزه ادبیات دفاع مقدس آسیب شناسی صورت بگیرد. یکی از مسائل ناراحت کننده این است که برای موضوعی مانند جنگ رمضان چهل کتاب چاپ شده است، اما باید دید این کتاب‌ها چه کیفیتی دارند.

موسوی ادامه داد: برای شخصیت بزرگی همچون شهید سلیمانی نیز دفترچه‌های کوچکی چاپ شده است؛ در حالی که شأن ایشان این نیست که چنین آثاری درباره او تولید شود.

در ادامه حتما بخوانید استاندار خراسان رضوی در دیدار با نویسنده بلندترین رمان دفاع مقدس: منصور انوری بدون اغراق از مفاخر ادبیات ایران است + فیلم

تاریخ شفاهی؛ گنجینه‌ای که هنوز مغفول است

حمید صدوقی نویسنده و راوی دفاع مقدس نیز در این نشست با تمرکز بر موضوع «خاطره» و «تاریخ شفاهی» گفت: از سال ۱۳۵۸ تاکنون بیش از ۲۵ هزار ساعت سابقه مصاحبه با افراد مختلف دارم؛ از محسن رضایی و شهید صیاد شیرازی گرفته تا نگهبان بهشت رضا (ع). وی افزود: تاریخ شفاهی در کشور ما مغفول واقع شده است. اگر به جای صحبت در مقیاس کلان، از استان خودمان صحبت کنیم، کمبود‌ها و کاستی‌ها بهتر خود را نشان می‌دهند.

صدوقی ادامه داد: در دیداری که با رهبر شهیدمان داشتیم، ایشان از ما خواستند مدافع دفاع مقدس باشیم و صد برابر آنچه تاکنون کار کرده‌ایم، فعالیت کنیم. 

وی با اشاره به اهمیت خاطره نویسی بیان کرد: خاطره نویسی کار ارزشمندی است و از دل آن می‌توان داستان، نمایشنامه و شعر استخراج کرد. برای اینکه اولویت را به جمع آوری خاطرات بدهیم، باید به سمت تاریخ شفاهی برویم. این پژوهشگر افزود: برای جمع آوری تاریخ شفاهی خوب نیز باید مصاحبه کننده خوب تربیت کنیم؛ زیرا کیفیت مصاحبه و شیوه ثبت روایت ها، در خروجی نهایی تأثیر زیادی دارد.

فاصله گرفتن از پرورش نویسندگان

بهروز رحیمی جانباز و پیشکسوت عرصه ادبیات پایداری نیز در ادامه نشست با اشاره به وضعیت پرورش نویسندگان گفت: در گذشته دانش آموزان مستعد به حوزه هنری معرفی می‌شدند و از دل این فرایند، نویسندگان پرورش پیدا می‌کردند. امروز امکانات بیشتر شده است، اما بسیاری حتی تفاوت غزل و قصیده را نمی‌دانند.

وی با اشاره به ظرفیت فضای مجازی گفت: امروز با وجود فضای مجازی، مسائلی مانند ممیزی تا حد زیادی مانع فعالیت نویسندگان نیست و نویسندگان می‌توانند با آزادی بیشتری فعالیت کنند، اما متأسفانه با وجود این ظرفیت، آن گونه که باید و شاید کاری نمی‌شود.