گزارشی از فعالیت وکلای ترمیمی در مشهد | ترمیم اختلاف بدون هزینه گزاف

به گزارش شهرآرانیوز؛ صدای همهمه و رفت‌وآمد مشتری‌ها، بازار را شلوغ کرده است؛ یکی مشغول خرید است و فروشنده دیگری در حال حساب‌وکتاب با مشتری، اما ناگهان همه این صدا‌ها و هیاهو‌ها خاموش می‌شود و تنها صدایی که به گوش می‌رسد، دادوبیداد دو نفر از کسبه بازار است.

هنوز چند دقیقه نگذشته است که دعوا به زدوخورد می‌کشد و تا کسبه برای جدا کردن آنها دست‌به‌کار می‌شوند، پیراهن یکی از طرفین دعوا نیز پاره می‌شود. شاکی قصد می‌کند ماجرای توهین و زدوخورد را از طریق مرجع قضایی پیگیری کند و برای دریافت راهنمایی از وکیل، آن‌هم به‌صورت رایگان، پایش به دفاتر تسهیلگری باز می‌شود. 

«وکیل ترمیمی» بعد از شنیدن شرح ماجرا، با دعوت از طرف دعوا و ریش‌سفید محله، ختم این دعوا را با صلح ممکن می‌کند؛ به این‌ترتیب که برای شاکی، پیراهنی به‌عنوان هدیه می‌خرند و از طرف مقابل دعوا هم می‌خواهند تا در همان بازار، از شاکی دلجویی کند و «به همین سادگی»، ماجرا ختم به خیر می‌شود. به بهانه هفتم اسفند، روز وکیل، به‌سراغ چند وکیل رفته‌ایم که سال‌هاست به فکر انجام رسالت انسانی خود، برای ایجاد عدالت ترمیمی بین مردم هستند.

هفت سالگی وکلای ترمیمی در مشهد

پیشینه شروع فعالیت وکلای ترمیمی در مشهد، به سال ۱۳۹۸ برمی گردد؛ زمانی که کارگروهی به همین نام و با کمک دستگاه قضایی برای اولین بار در کشور ایجاد شد. از همان ابتدا نیز هدفشان، ترمیم خسارت بزه دیده و مسئولیت بخشی به بزهکار، تعیین شد که البته این اقدام درنهایت به کاهش ورود پرونده‌ها به دستگاه قضایی منجر می‌شود. آن‌ها هفته‌ای یک بار در دفاتر تسهیلگری حاشیه شهر مشهد، حضور پیدا می‌کنند و به مردم مشاوره حقوقی می‌دهند.

سازش، نشانه ضعف وکیل نیست

اگر در موتور‌های جست‌و‌جو، واژه ترمیم را جست‌و‌جو کنید، به معنای بازسازی و اصلاح می‌رسید؛ یعنی درست همان کاری که وکلای ترمیمی با زخم‌های حقوقی مردم می‌کنند. آن‌ها سعی می‌کنند شرایط گفت‌و‌گو را برای دو یا چند طرفی که به هر دلیلی، برایشان اختلافی به وجود آمده است، فراهم کنند.

علی ادبی، دبیر کارگروه وکلای ترمیمی در مشهد، می‌گوید: وکیل ترمیمی، رساندن یک اختلاف به سازش را نشانه ضعف یا ناتوانی در دفاع نمی‌داند، بنابراین تخصص حقوقی خود را نیز نادیده نمی‌گیرد.   ادبی ادامه می‌دهد: حضور وکلای ترمیمی در دفاتر حاشیه شهر، سبب می‌شود که مردم وقتی در بدترین شرایط هم قرار گرفتند، امنیت خاطر داشته باشند که دست کم هفته‌ای یک بار، امکان صحبت و مشاوره حقوقی با یک وکیل آن هم به صورت رایگان را دارند.

همین موضوع، می‌تواند از تعجیل در طرح دعوا یا طرح شکایت‌های بدون مبنا جلوگیری کند؛ البته گاهی این ارتباط مردم با وکلا، بیشتر از یک مشاوره حقوقی است و اعتماد به حدی می‌رسد که حتی از وکیل برای انتخاب رشته فرزندشان یا ازدواج، مشورت می‌گیرند.   «وکیل ترمیمی با شهروند، همدلی می‌کند؛ چه بزه دیده باشد، چه مجرم.»

این صحبت ادبی است که معتقد است مجرم نیز به نوعی قربانی شرایط و عواملی در گذشته است، بنابراین وکیل ترمیمی یک طرفه به ماجرا نگاه نمی‌کند و‌ می‌خواهد درک متقابل ایجاد کند تا در این بستر، صلح و سازش آسان شود.   جدای از اینکه وکلای ترمیمی در روز‌های کاری و تایم اداری، وقتی را برای مراجعات مردم اختصاص می‌دهند، برخی از آن‌ها از روز‌های تعطیل خود نیز استفاده می‌کنند تا مُهر سازش بر یک اختلاف دیگر زده شود.

ادبی می‌گوید: گاهی اوقات جمعه‌ها را به پرونده‌های این چنینی اختصاص می‌دهم. البته گاهی هم شده که مدتی جمعه‌ها برای یک پرونده وقت گذاشته‌ام و درنهایت هم به صلح ختم نشده است، اما من رسالتم را انجام داده‌ام.

سازش، از دعوا سخت‌تر است

پاسخ ادبی به این پرسش که آیا لزوما حضور وکلای ترمیمی منجر به سازش می‌شود، منفی است و در توضیح بیشتر می‌گوید: ما فقط برای ایجاد یک بستر گفت‌و‌گو تلاش می‌کنیم که ممکن است برخی اوقات هم جواب ندهد و باید این نکته را هم بدانیم که سازش به مراتب از دعوا کردن، سخت‌تر است. مصداق آن نیز اختلاف یک تازه عروس و داماد بود که با وجود اینکه مادر دختر اصرار به طلاق و دریافت مهریه داشت، با چند جلسه صحبت با پدر عروس که پاکبان هم بود، توانستیم سازش ایجاد کنیم، اما گویا این سازش موقت بود و یک سال بعد طلاق گرفتند.

لزوم توجه به زمان طلایی حل اختلاف

موضوع دیگری که دبیر کارگروه وکلای ترمیمی در مشهد آن را برایمان روایت می‌کند، اختلاف بسیار ساده دو نفر است که با هم فامیل بودند. بعد از چند جلسه مشاجره، یک طرف دعوا شیشه خانه طرف مقابل را‌ می‌شکند و بعد از مدتی این دو نفر در خیابان یکدیگر را‌ می‌بینند و نزاعشان به قتل یکی از طرفین ختم می‌شود. او اضافه می‌کند: متأسفانه این پرونده، بعد از قتل به وکلای ترمیمی معرفی شد و باوجود اینکه تلاش‌هایی کردیم، موفق نشدیم.

موضوع بااهمیت دیگر این است که زمان طلایی حل یک اختلاف، زمانی نیست که ماجرا پیچیده شده است، بلکه در همان ابتدای امر است که هنوز اختلاف کوچک است و طرفین نیز آن چنان غضبی نسبت به یکدیگر ندارند.   ادبی با اشاره به اهمیت مداخله بهنگام در اختلافات، اظهار می‌کند: اگر بتوانیم تعداد وکلای داوطلب، کنشگران اجتماعی و ریش سفیدان را افزایش دهیم و درکنار آن، آموزش موضوعات حقوقی در محلات افزایش پیدا کند، بهترین نقطه برای کاهش ورود پرونده به دادگستری، محلات است و اختلاف به صورت بسیار کم هزینه‌تر به سازش می‌رسد.   

او می‌گوید: برخی افراد، وکلای ترمیمی را به عنوان وکیل رایگان می‌شناسند، اما دراصل، وکلای ترمیمی به طور سازش محور برای حل مشکلات حقوقی شهروندان تلاش می‌کنند؛ البته باید بگوییم به محض اینکه برای این ماجرا طرح دعوا شود، خدمات وکلای ترمیمی قطع می‌شود، به جز دادسرای ویژه اطفال که این وکلا می‌توانند در مراحل دادرسی، نیز فعالیت کنند.

«گاهی اوقات سازش به راحتی امکان پذیر نیست و ممکن است این پروسه با توجه به تعدد شکات و... تا یک سال یا بیشتر نیز طول بکشد.» این را ادبی می‌گوید و اضافه می‌کند: نمونه آن نیز خانمی است که همسرش او را به عنوان مدیرعامل شرکت منصوب کرده، چک‌هایی را به نام این خانم خرج می‌کند؛ درنهایت نیز مرد به خارج از کشور فرار می‌کند. درحال حاضر این خانم، هشتاد شاکی در مورد شرکت و مطالبات مالی دارد و با وجود اینکه سه وکیل برایش درنظر گرفته‌ایم، هنوز نتوانسته‌ایم او را از زندان خارج کنیم، فقط تاکنون توانسته‌ایم قسمتی از پرونده اش را سازمان دهی کنیم.

اهمیت فعالیت داوطلبانه وکلای ترمیمی، زمانی مشخص می‌شود که بدانیم وکلا نیز ممکن است مانند مردم عادی از مشکلات اقتصادی رنج ببرند. ادبی می‌گوید: از سال گذشته تاکنون، افزایشی در تعداد وکلای ترمیمی نداشته‌ایم و یکی از دلایل آن، همین مشکلات اقتصادی است که وکلای جوان یا حتی باتجربه، امکان فعالیت داوطلبانه را ندارند.

از همان ابتدا، هم پای وکلای ترمیمی

طیبه جاوید، وکیل مرکز وکلای دادگستری خراسان رضوی است و ۲۴ سال سابقه کار دارد. او تقریبا از همان ابتدا با وکلای ترمیمی همکاری کرده و مدتی هم به عنوان یکی از وکلای ترمیمی در مجتمع شوق زندگی دادسرای عمومی وانقلاب مشهد، فعالیت کرده است. اما فعالیتش برای کمک به افرادی که شاید بضاعت مالی کافی نداشته باشند، پیش از این شروع شده است؛ چه آن‌هایی که به عنوان وکیل معاضدتی (تسخیری) به او ارجاع داده شده‌اند و چه آن‌هایی که غیر از این بوده است.  

او به عنوان نمونه، یکی از پرونده‌هایی را که صاحبان آن، بضاعت مالی برای پرداخت حق الوکاله نداشتند، این طور توضیح می‌دهد: خانم سرپرست خانواری بود که دختر مطلقه نیز داشت. این مادر، بیماری سختی داشت و پدر هم هزینه‌ها (نفقه) را تأمین نمی‌کرد. از پدر دعوت کردیم تا اگر امکان دارد، پرونده را با سازش حل کنیم، اما او مخالفت کرد و درنهایت با طرح دعوا، موضوع حل شد.

تلاش برای سازش، بدون طرح دعوا

«حتی پرونده‌های کیفری نیز داریم که افراد توان پرداخت مبلغ اولیه را هم ندارند، اما درنهایت تا جایی که‌ می‌توانیم، با آن‌ها مساعدت می‌کنیم تا مشکلشان حل شود.» این جملات را جاوید می‌گوید و ادامه می‌دهد: به خصوص در موضوعات اختلافی مربوط به خانواده تأکید دارم که پرونده سازی نشود و تا جایی که‌ می‌توانیم، سعی کنیم بدون طرح دعوا، ماجرا را حل وفصل کنیم.

ازجمله پرونده‌هایی که او به عنوان یک وکیل ترمیمی در آن نقشی داشته، این است: فردی به دلیل مشکلات ناشی از تورم، بدهی مالی بالا آورده بود و درنهایت به حبس محکوم شده بود. مبلغ محکومیت او مشخص بود، اما خسارت تأخیر تأدیه (جریمه دیرکرد پرداخت بدهی) او هر ماه بیشتر می‌شد.

درنهایت از طرفین دعوت کردیم و بعد از چند جلسه، توانستیم با پرداخت مبلغی، رضایت بگیریم و پرونده را به صلح و سازش ختم کنیم. درنتیجه، آن فرد بعد از پنج سال از زندان آزاد شد.   نکته مهمی که جاوید به آن اشاره می‌کند، این است که وکلای ترمیمی نمی‌خواهند با اهرم فشار، سازش ایجاد کنند، بلکه آن‌ها می‌خواهند که هر دو طرف رضایت داشته باشند. در دادگاه‌ها همیشه یک طرف ناراضی است، اما در عدالت ترمیمی، رضایت هر دو طرف برایمان شرط است.

او درباره فعالیت وکلای ترمیمی در مجتمع شوق زندگی، بیان می‌کند: در این مجتمع، تعدادی از پرونده‌ها مربوط به دادسراست و برخی دیگر مربوط به شعبات سرپرستی است که وکلای ترمیمی به همه آن‌ها رسیدگی می‌کنند. حتی در پرونده‌ای که منجر به سازش شده و وارد مراحل در مرجع قضایی می‌شود، نیز امکان حضور وکلای ترمیمی وجود دارد تا بتوانند از حقوق طفل دفاع کنند.

کار تیمی وکلای ترمیمی

جاوید ادامه می‌دهد: همچنین ممکن است درباره یک پرونده، ابتدای آن را یک وکیل انجام دهد و در مراحل بعدی، وکلای ترمیمی دیگری آن را به سرانجام برسانند، بنابراین یک کار تیمی است. در مشاوره‌های حقوقی که به صورت رایگان به مردم داده می‌شود، نیز گاهی مسائل پیچیده‌ای مانند اختلافات طایفه‌ای مطرح می‌شود که سعی می‌کنیم آن را به سازش برسانیم.  

او در پاسخ به این پرسش که آیا نتیجه این فعالیت داوطلبانه را در زندگی اش مشاهده کرده است یا خیر، می‌گوید: بالاترین لذت این است که بدون هیچ چشم داشتی برای حل اختلاف دو یا چند نفر که مشکلشان حل نشده و تبدیل به تنش شده است، تلاش کنی و درنهایت صلح بین آن‌ها را مشاهده کنی.

از طرف دیگر، به نظرم همیشه فقط پول، برکت نمی‌آورد، بلکه سلامتی و آرامشی که در زندگی داری، نیز می‌تواند برکت آور باشد. ضمن اینکه اگر انسان قدم خیری برای فردی بردارد، به یقین نتیجه خوب آن را در زندگی خودش نیز مشاهده می‌کند؛ به همین دلیل حتی بعد از بازنشستگی، اگر بتوانم، حتما در این راه به فعالیتم ادامه می‌دهم.

در ادامه حتما بخوانید امضای تفاهم‌نامه مشترک سازمان بازآفرینی و دبیرخانه شهر ترمیمی مشهد برای کاهش تخلفات شهری

دریافت مشاوره حقوقی رایگان در دفاتر تسهیلگری

امین جنتی، وکیل پایه یک دادگستری مشهد است که از سال ۱۴۰۱ هفته به هفته در دفاتر تسهیلگری حضور پیدا می‌کند و به مردم مشاوره حقوقی رایگان می‌دهد. او‌ می‌گوید: روال کار به این صورت است که روز‌های دوشنبه به مدت دو ساعت، وکلای ترمیمی در دفتر تسهیل گیری محله حاشیه شهر، حضور پیدا می‌کنند و مردمی که از روز قبل اسم خود را در لیست ثبت نام نوشته‌اند، مراجعه می‌کنند.

به گفته جنتی، بیشتر مسائلی که مردم در حاشیه شهر بیان می‌کنند، موضوعات خانوادگی، تقسیم ترکه یا ارث و مسائل ملکی است. او اضافه می‌کند: درواقع برای مردم، مشکلات حقوقی پیش می‌آید که برای دریافت حق خود، راه را بلد نیستند و معمولا با توجه به هزینه‌های گران مشاوره حقوقی به وکیل مراجعه نمی‌کنند؛ به همین دلیل، فعالیت داوطلبانه وکلای ترمیمی با استقبال مردم روبه رو می‌شود.

او اظهار می‌کند: اگر امکانش وجود داشته باشد، با دعوت از طرفین دعوا، برای سازش تلاش می‌کنیم و اگر به صلح ختم نشد، به فرد مشاوره حقوقی می‌دهیم. گاهی در مساجد محلات نیز جلساتی برگزار می‌کنیم و درمورد یک موضوع حقوقی، توضیح می‌دهیم یا پاسخگوی سؤالات آن‌ها هستیم.

او به عنوان وکیلی که حدود چهار سال است در حوزه عدالت ترمیمی فعالیت می‌کند، درباره تفاوت سطح سواد حقوقی مردم طی این سال ها، بیان می‌کند: اوایل دغدغه هایشان متفاوت بود، اما به مرور با مراجعات متعددی که داشتند و شاید حتی پرونده هایشان حل نمی‌شد، سطح سواد حقوقی آن‌ها افزایش پیدا کرد. این امر موجب شده است که اگر معامله‌ای داشته باشند یا اختلاف حقوقی برایشان پیش بیاید، ذهن آگاه تری درباره آن داشته باشند.