صبر کن تا «یُسر» از دلِ «عُسر» سر برآورد | صبرِ فعال، امیدِ پایدار

به گزارش شهرآرانیوز؛ اگرچه مقاومت در ابعاد جامعه‌شناختی و روان‌شناختی قابلیت بررسی‌های عمیق را دارد، اما آنچه به این مفهوم ارزش‌افزوده می‌دهد و آن را به سلاحی ترسناک و کشنده برای دشمن تبدیل می‌کند، پشتوانه قرآنی آن است؛ راهی که قرآن و آموزه‌های دینی در این‌باره پیش‌پای ما گذاشته‌اند، همان رمز پیروزی ما برای قرن‌ها و به زانو درآوردن دشمنان در طول تاریخ بوده است. در بررسی این پشتوانه قرآنی با حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر جواد معین، پژوهشگر، مدرس حوزه و دانشگاه، گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

قطب‌نمای عبور از بحران‌ها

در دنیای پرشتاب امروز که بحران‌ها، چه فردی و چه از جنس اقتصادی، نظامی و نیز سیاسی و فرهنگی به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی ما تبدیل شده است، واژه‌هایی همچون تاب‌آوری، صبر و مقاومت، نه‌تنها مفاهیمی روان‌شناختی بلکه واقعیت‌هایی حیاتی برای بقا و تعالی‌اند و در کانون معارف اسلامی به‌ویژه قرآن دارای ریشه‌های بنیادین و کاربردی هستند و می‌توانند نقش قطب‌نما را برای ما در مواجهه با سختی‌ها و عبور آرام و ایمن از آنها ایفا کنند.

پادزهر اضطراب و ناامیدی

قرآن همیشه دریچه‌ای از امید را برای انسان باز گذاشته است و در آیات متعدد و می‌فرماید:

«إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا.» این تخمین و حدس نیست، بلکه یک قانون قطعی الهی است. این اطمینان قلبی و اعتماد به وعده الهی، سختی‌ها را به موفقیت و پیروزی تبدیل می‌کند. صبر قرآنی یک دارو و پادزهر مهم برای اضطراب و ناامیدی در بحران‌ها و یک سرمایه‌گذاری بلندمدت برای آینده موعود الهی است، لذا در هر بحران اگر توکل مطلق و تلاش حداکثری داشته باشیم و یقین بدانیم که این سختی‌ها مقدمه‌ای برای آسایش و راحتی فرداست، دیگر مقاومت یک شعار نخواهد بود، بلکه به سلوک رفتاری تبدیل می‌شود؛ چنان‌که در همه ۴۷ سال بعد از انقلاب، از تحریم‌ها، جنگ‌ها و فتنه‌ها، با صبوری متکی به ایمان و توکل، عبور کرده‌ایم.

صبر، یک کنش فعال و جهادی است

در مواجهه با جنگ نابرابر و ناعادلانه و چندبعدی که از دو ماه قبل به ما تحمیل شده است، باید بدانیم که صبر از عناصر حیاتی است. در قرآن کریم، تاب‌آوری و تحمل سختی‌ها و بحران‌ها تقریبا در سیره تمام پیامبران و قصص انبیا ذکر شده است و جایگاه خاصی نیز در روایات معصومین (ع) دارد.

تکرار واژه صبر و مشتقات آن، گواه بر این مطلب است. قرآن کریم، مفهوم صبر را بسیار فراتر از انفعال و تحمل صرف تعریف می‌کند. اگرچه صبر در ریشه لغوی به معنای مقاومت است، اما در نگاه قرآن، یک کنش فعال و جهادی است و از سه زاویه به آن می‌پردازد؛ صبر بر طاعت یعنی مقاومت در انجام وظایف و عباداتِ تکلیفی؛ مثل صبر بر روزه گرفتن در روز‌های گرم و بلند تابستان.

پشتوانه صبر و مقاومت، ایمان است

در منظومه فکری قرآن کریم، منبع و ریشه صبر و مقاومت، به معنای بازگشت به حالت تعادل بعد از بحران و شوک، «ایمان» است. کسی که ایمان حقیقی دارد، بحران را نه پایان راه بلکه یک مرحله از آن می‌داند. امروز که با یک جنگ چندبعدی مواجه هستیم، باید بدانیم که قرآن بحران‌ها را عامل تصفیه‌کننده می‌داند تا طیب از خبیث (خوب و بد) جدا شود، لذا بحران فرصت جداسازی عناصر سست و متزلزل در وجود انسان است که ایمان را تضعیف می‌کند. کسی که این تصفیه را تجربه می‌کند، با سختی، آبدیده و ساخته می‌شود. با این نگاه، صبر و مقاومت، ما را می‌سازد و توانمندی‌هایمان را به‌روز می‌کند.

در ادامه حتما بخوانید «و لا تهنوا و لا تحزنوا» | رمز عبور از بن‌بست‌های دشمن در اندیشه‌های قرآنی رهبر شهید انقلاب

ابتلا، سنت الهی است

دومین نوع صبر که قرآن بر آن تأکید دارد، صبر بر معصیت است؛ یعنی خودداری از گناهان حتی در اوج وسوسه‌ها و وجود شرایط برای ارتکاب و سوم، صبر بر مصیبت است؛ یعنی ایستادگی و حفظ آرامش در فقدان‌ها و بحران‌ها و سختی‌هایی مثل جنگ که امروز با آن مواجه هستیم.

قرآن کریم تأکید می‌کند آزمایش و ابتلا، قانون تخلف‌ناپذیر الهی است؛ چنان‌که قرآن کریم در آیه ۱۵۵ سوره مبارک بقره می‌فرماید: «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ: و بی‌تردید شما را به چیزی اندک از ترس و گرسنگی و کاهش بخشی از اموال و کسان و محصولات [نباتی یا ثمرات باغ زندگی از زن و فرزند]آزمایش می‌کنیم و صبرکنندگان را بشارت ده!» اینجاست که صبر از فضیلتی اخلاقی به استراتژی بقای معنوی تبدیل می‌شود.

صبر به توکل نیاز دارد

صبر بدون تکیه‌گاه و پشتوانه ایمان به استیصال ختم می‌شود. قرآن کریم دو رکن اساسی را درکنار صبر برای استقامت در بحران‌ها توصیه می‌کند: یکی توکل و دیگری امید به رحمت الهی؛ توکل در قرآن به معنای دست کشیدن از کار و تلاش و دست گذاشتن روی دست نیست، بلکه انجام حداکثری وظایف و سپردن نتیجه به خدای متعال است. روایات بسیاری درباره صبر داریم که از آن به نیمی از ایمان تعبیر شده است و توکل را تکیه‌گاه انسان معرفی می‌کند که روحیه مقاومت و ایستادگی را در انسان به اوج می‌رساند.