نقش‌های فراموش شده حرم امام رضا (ع) در مرمت‌های حرم مطهر رضوی
درباره نقاشی‌هایی که طی دوره‌های مختلف تاریخی در مرمت‌های حرم مطهر رضوی زیر لایه‌هایی از گچ‌کاری‌ها و آینه‌کاری‌ها فراموش شده‌اند.
زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ امروز اگر از تزیینات حرم امام رضا (ع) سخن بگوییم، کمتر کسی نقاشی را در شمار نخستین عناصر تصویری آن به یاد می‌آورد؛ آینه‌کاری، کاشی، گچ‌بری و کتیبه‌ها چنان بر سیمای حرم غلبه کرده‌اند که گویی رنگ و نقاشی همیشه در حاشیه این مجموعه بوده است. با این حال، شواهد معماری و گزارش‌های تاریخی، تصویری متفاوت ارائه می‌کنند؛ نقاشی از سده‌های دور در آرایش فضا‌های حرم حضور داشته و بخش زیادی از آن تنها به دلیل تغییرات و تزیینات دوره‌های بعد از دید پنهان مانده است.
مرحوم عبدالحمید مولوی، پژوهشگر، باستان شناس و خراسان‌شناس شهید کشورمان در بررسی لایه‌های تزیینی بقعه مطهر، از وجود نشانه‌هایی از یک لایه نقاشی روی نخستین نمای آجری بنا سخن گفته و احتمال انتساب آن به دوره آل‌بویه را مطرح کرده است.
همچنین در لایه گچی زیر آینه‌کاری‌های حرم، آثاری از نقاشی‌های رنگین و ظریف شناسایی شده که احتمال اجرای آنها در دوره صفوی مطرح شده است. این شواهد البته برای نسبت دادن قطعی همه این لایه‌ها به یک دوره کافی نیست، اما در کنار منابع تاریخی، از قدمت استفاده از هنر نقاشی در این ابنیه متبرکه خبر می‌دهند.
از لاجورد و طلا تا نقش‌های گیاهی
یکی از روشن‌ترین دوره‌ها برای شناخت جایگاه نقاشی در معماری خراسان، دوره تیموری است. در این دوره، استفاده گسترده از رنگ و نقش در بنا‌های مذهبی رواج داشت و گزارش‌های تاریخی از آرایه‌های اسلیمی و ختایی در بنا‌های پیرامون حرم خبر می‌دهند.
دارالحفاظ، مسجد گوهرشاد، مدرسه پریزاد و مدرسه دودر از جمله بنا‌هایی هستند که نشانه‌هایی از این سنت تزیینی را در خود داشته‌اند.
این سنت در دوره صفوی نیز ادامه یافت. عالم‌آرای عباسی هنگام شرح اقدامات شاه‌عباس اول پس از بازپس‌گیری مشهد، از «نقاشی و زیب و زینت حرم» یاد می‌کند.
گزارشی دیگر از منجم یزدی نیز به ایجاد روزنه‌هایی در گنبد برای خروج دود و تجدید نقاشی‌های فضای داخلی اشاره دارد؛ نشانه‌ای که نشان می‌دهد در آن زمان نقاشی همچنان بخشی از تزیینات حرم بوده است.
تاریخ نقاشی را باید در اسناد خواند
از دوره‌های افشاری و قاجاری، اطلاعات دقیق‌تری درباره این هنر در اختیار داریم. اسناد تعمیرات حرم از موادی مانند لاجورد، زنگار، سرنج، سفیداب، طلا و طلای کهنه نام می‌برند و نشان می‌دهند نقاشی در بخش‌هایی، چون روضه منوره، دارالسیاده، دارالحفاظ و شماری از ایوان‌ها و گنبد‌های تاریخی اجرا یا در دوره‌های بعد مرمت می‌شده است.
با این حال، بسیاری از این آثار دیگر در معرض دید نیستند. تغییر پوشش سطوح، بازسازی‌های دوره‌ای و به‌ویژه گسترش آینه‌کاری در دوره قاجار، باعث شد شماری از نقاشی‌های قدیمی زیر لایه‌های جدید قرار بگیرند. به همین دلیل، امروز اسناد، سفرنامه‌ها و بررسی لایه‌های معماری گاه بیش از آنچه چشم زائر می‌بیند، درباره تاریخ این هنر در حرم سخن می‌گویند.
با این همه هنر نقاشی به طور کامل در نمای حرم مطهر ناپدید نشد. در دوره‌های متأخر، شکل حضور آن تغییر کرد و در کنار آینه‌کاری، گچ‌بری و دیگر آرایه‌ها به کار رفت. نمونه‌هایی از نقاشی‌های تزیینی در برخی ایوان‌ها و فضا‌های حرم در دوره قاجار و پهلوی دیده می‌شود و در دوره معاصر نیز رنگ و نقش در طراحی و اجرای برخی رواق‌ها و فضا‌های جدید ادامه یافته است.
شاید به همین دلیل، تاریخ نقاشی در حرم رضوی را نباید فقط در آثاری جست‌و‌جو کرد که هنوز روی دیوار دیده می‌شوند؛ بخشی از این تاریخ، پشت همان لایه‌هایی پنهان است که امروز خودشان بخشی از هویت معماری حرم به شمار می‌روند.
ارسال نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تائید توسط شهرآرانیوز در سایت منتشر خواهد شد.
نظراتی که حاوی توهین و افترا باشد منتشر نخواهد شد.
