نخستین اربعین حسینی چگونه شکل گرفت و اولین زائران حرم امام حسین (ع) چه کسانی بودند؟

به گزارش شهرآرانیوز، اربعین حسینی از برجسته‌ترین مناسبت‌های آیینی شیعیان به شمار می‌رود، اما درباره خاستگاه تاریخی و مبانی دینی آن همواره دیدگاه‌ها و روایت‌های گوناگونی مطرح بوده است. آیت‌الله محمدهادی یوسفی غروی، پژوهشگر تاریخ اسلام در گفتگویی با تفکیک میان سنت‌های اجتماعی و احکام تأسیسی دین، معتقد است اربعین امام حسین (ع) بیش از آنکه از آغاز به‌عنوان یک حکم مستقل شرعی شکل گرفته باشد، محصول یک واقعه تاریخی است که بعد‌ها با تأیید و روایات ائمه اطهار (ع) جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ شیعه یافته است.

وی اظهار کرد: در قرآن کریم، احادیث پیامبر اکرم (ص) و روایات اهل‌بیت (ع)، دلیلی وجود ندارد که برگزاری مراسم سوم، هفتم یا چهلم برای درگذشتگان به‌عنوان یک سنت دینی تأسیس شده باشد. از این رو، برگزاری مراسم چهلم برای اموات بیش از آنکه ریشه در حکم شرعی داشته باشد، یک سنت اجتماعی محسوب می‌شود.

این پژوهشگر تاریخ افزود: اربعین امام حسین (ع) تنها استثنای شناخته‌شده در این زمینه است، اما همین مناسبت نیز در آغاز به‌صورت یک حکم مستقل دینی شکل نگرفت.

به گفته این پژوهشگر تاریخ اسلام، اگر اسیران کربلا زودتر یا دیرتر آزاد می‌شدند، زمان حضور آنان در کربلا نیز تغییر می‌کرد و احتمال داشت به جای اربعین، یادبودی در روز سی‌ام یا پنجاهم شهادت امام حسین (ع) شکل بگیرد. بنابراین، عنوان اربعین حاصل هم‌زمانی ورود کاروان اهل‌بیت (ع) و جابر بن عبدالله انصاری به کربلا با چهلمین روز شهادت سیدالشهدا (ع) است.

آیت الله یوسفی غروی با اشاره به گزارش‌های تاریخی گفت: جابر بن عبدالله انصاری همراه یکی از اهالی کوفه در روز اربعین به زیارت مزار امام حسین (ع) رفت و همین تقارن تاریخی جایگاه ویژه‌ای برای این روز ایجاد کرد و به تدریج آن را به سنتی ماندگار در میان شیعیان تبدیل ساخت. البته نخستین زیارت دسته‌جمعی حرم امام حسین (ع) توسط جابر انجام نشد، بلکه این اقدام به گروه «توابین» نسبت داده می‌شود.

وی توضیح داد: توابین جمعی از مردم کوفه بودند که پس از پشیمانی از یاری نکردن امام حسین (ع) برای جبران این کوتاهی گرد هم آمدند و با سلیمان بن صرد خزاعی، از یاران امیرالمؤمنین علی (ع)، بیعت کردند. سلیمان ریاست قبیله بزرگ خزاعه را برعهده داشت، قبیله‌ای که از گذشته با بنی‌هاشم روابط نزدیک و پیمان هم‌پیمانی داشت و بعد‌ها نیز در تحولات سیاسی عصر عباسیان نقش‌آفرین شد.

این استاد تاریخ اسلام با استناد به نقل طبری ادامه داد: توابین پس از بررسی شرایط دریافتند که قیام در کوفه به درگیری با قبایل و خویشاوندان خواهد انجامید؛ از این رو تصمیم گرفتند به جای مقابله با مردم کوفه، مستقیما با حکومت اموی که مرکز آن در شام بود بجنگند. در منابع تاریخی نیز عنوان «شامیان» بیشتر به نیرو‌های وابسته به حکومت اموی اطلاق می‌شود، نه صرفا ساکنان شام.

در ادامه حتما بخوانید نمایشگاه فرهنگی «از کربلا تا خراسان» در آستانه اربعین حسینی در کتابخانه حرم رضوی دایر شد

وی افزود: توابین پیش از آغاز حرکت نظامی، به کربلا رفتند و به زیارت قبر امام حسین (ع) پرداختند. در آن زمان سایبانی کوچک بر فراز مزار حضرت ساخته شده بود و زائران به دلیل محدودیت فضا، در گروه‌های ده‌نفره وارد می‌شدند، نماز توبه به جا می‌آوردند، آیاتی از قرآن تلاوت می‌کردند و سپس جای خود را به دیگران می‌دادند. این مراسم را می‌توان نخستین زیارت گسترده و سازمان‌یافته امام حسین (ع) دانست. رخدادی که پیش از رواج روایات مربوط به فضیلت زیارت آن حضرت در عصر امام باقر (ع) و امام صادق (ع) اتفاق افتاد.

یوسفی غروی درباره سرنوشت توابین نیز گفت: آنان پس از زیارت کربلا به سوی شمال عراق حرکت کردند و در منطقه عین‌الورده با سپاه عبیدالله بن زیاد، که از سوی حکومت مروانیان مامور مقابله با آنان شده بود، روبه‌رو شدند. اگرچه در آغاز حدود ۱۰ هزار نفر با سلیمان بن صرد بیعت کرده بودند، اما هنگام حرکت تنها پنج هزار نفر باقی ماندند و در نبرد نیز نزدیک به نیمی از آنان کشته شدند. بازماندگان این قیام بعد‌ها به کوفه بازگشتند و مختار ثقفی از ظرفیت آنان در نهضت خود بهره برد.

وی در پایان با اشاره به پیشینه روایی اربعین تصریح کرد: نخستین راوی متن زیارت اربعین، صفوان بن مهران جمّال است که این زیارت را از امام صادق (ع) نقل کرده و زمان قرائت آن را صبح روز اربعین دانسته است. همچنین روایت مشهور امام حسن عسکری (ع) درباره «علامات المؤمن خمس» که زیارت اربعین را یکی از نشانه‌های مؤمن معرفی می‌کند، در حقیقت سنتی را تأیید کرده که پیش‌تر در میان شیعیان رواج یافته بود. بر همین اساس، اربعین در آغاز محصول یک واقعه تاریخی بود و سپس از سوی امام صادق (ع) و امام حسن عسکری (ع) مورد تأیید و امضای روایی قرار گرفت، نه اینکه از ابتدا به‌عنوان یک حکم تأسیسی در دین وضع شده باشد.