از پژوهش فضایی تا بومی‌سازی صد‌ها هزار قطعه | ایران چگونه صنعت فضایی خودش را ساخت؟
رئیس گروه فضایی صاایران از مسیر پرچالش ایران برای رسیدن به صنعت فضایی گفت؛ روایتی از ماهواره‌ای که در آستانه از دست رفتن بود تا مأموریت‌هایی که مرز‌های تازه‌ای برای برنامه فضایی کشور ایجاد کردند.
به گزارش شهرآرانیوز؛ محرم غیاثوند، رئیس گروه فضایی شرکت صنایع الکترونیک وزارت دفاع (صاایران)، صبح امروز در مراسم گرامیداشت هفته جهانی فضا که با حضور سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران و فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در وزارت ارتباطات برگزار شد، درباره پیشینه دانش نجوم و فعالیت‌های فضایی ایران سخن گفت.
غیاثوند با اشاره به ریشه‌های تاریخی و تمدنی دانش ستاره‌شناسی در ایران و اسلام اظهار کرد: علاقه مسلمانان و دانشمندان ایرانی به حوزه فضا در ابتدا از نیاز‌های دینی شکل گرفت. رصد کواکب و اقمار برای تعیین اوقات شرعی، تقویم، فصول و ماه‌ها از جمله نیاز‌های بنیادینی بود که زمینه تأسیس رصدخانه‌ها را در تمدن اسلامی فراهم کرد.
به گفته وی، نخستین رصدخانه به مفهوم مدرن و امروزی آن در بغداد و با محوریت محمد بن موسی خوارزمی پایه‌گذاری شد و داده‌های رصدی بسیار دقیقی از آن به دست آمد. اگرچه نجوم در تمدن‌های یونان، هند و چین سابقه داشت، اما دانشمندان ایرانی و مسلمان از جمله فرغانی و عبدالرحمن صوفی این دانش را گردآوری، تدقیق و تکمیل کردند.
غیاثوند افزود: امروز نام دست‌کم ۱۳ دانشمند مسلمان، از جمله ابن‌هیثم و بوعلی‌سینا، بر دهانه‌ها و گودال‌های کره ماه گذاشته شده و این نام‌ها به‌صورت رسمی ثبت شده‌اند.
دانشمندان ایرانی و مسلمان چگونه هیئت بطلمیوسی را به چالش کشیدند؟
رئیس گروه فضایی صاایران در ادامه به تحول ایجادشده در مبانی کیهان‌شناسی توسط نخبگان جهان اسلام اشاره کرد و گفت: پیش از ظهور دانشمندان مسلمان، هیئت بطلمیوسی و نظریه «زمین‌مرکزی» بر جهان حاکم بود. بر اساس این دیدگاه، زمین مرکز عالم محسوب می‌شد و تمام افلاک و ستارگان به دور آن حرکت می‌کردند.
او ادامه داد: متفکرانی مانند ابن‌هیثم و سال‌ها بعد خواجه نصیرالدین طوسی، با ارائه نظریات بنیادین در آثاری مانند «التذکرة فی علم الهیئة»، مدل بطلمیوسی را به چالش کشیدند و پایه‌های آن را فرو ریختند.
غیاثوند همچنین به نقش عمر خیام در توسعه دانش نجوم اشاره کرد و گفت: پس از دوران ابوریحان بیرونی و در دوره سلطنت جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی، رصدخانه حکیم عمر خیام نیشابوری به یکی از بزرگ‌ترین و دقیق‌ترین مراکز رصدی جهان تبدیل شد. خیام با محاسبات خود موفق به استخراج «تقویم جلالی» شد؛ تقویمی که همچنان دقیق‌ترین تقویم هجری خورشیدی حال حاضر دنیا است و زمان و فصول امروز نیز بر مبنای محاسبات او تنظیم می‌شود.
وی همچنین از رصدخانه‌های مراغه و سمرقند به‌عنوان دو مرکز مهم نجومی یاد کرد و افزود: خواجه نصیرالدین طوسی رصدخانه مراغه را بنیان گذاشت که یکی از نقاط عطف تاریخ نجوم به شمار می‌رود. پس از آن نیز رصدخانه سمرقند به دست الغ‌بیگ ساخته شد و دانشمندانی مانند غیاث‌الدین جمشید کاشانی در آن فعالیت و مدیریت علمی داشتند.
به گفته غیاثوند، در همین بستر، دانشمندان مسلمان حرکت زمین و رد فرضیه ایستایی آن را به اثبات رساندند؛ موضوعی که حدود یک قرن پیش از رصد‌های نوین کوپرنیک و گالیله در اروپا و مطرح شدن نظریه خورشیدمرکزی اتفاق افتاد.
او تأکید کرد که دانش فضایی و نجومی امروز، ریشه‌ای عمیق در مجاهدت نیاکان و هویت تمدنی ایرانی‌اسلامی دارد.
از تحقیقات فضایی تا بومی‌سازی صد‌ها هزار قطعه
رئیس گروه فضایی صاایران در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به یک دوره حدوداً ۳۰۰ ساله عقب‌ماندگی و غفلت تاریخی در حوزه فضا گفت: در نزدیک به سه دهه اخیر، روند جبران این عقب‌ماندگی‌ها آغاز شد.
وی افزود: نخستین گام اساسی در این مسیر، سال ۱۳۸۷ و پرتاب کاملاً بومی ماهواره تحقیقاتی «امید» بود. این ماهواره ۲۵ کیلوگرم وزن داشت، در مدار حدود ۳۰۰ کیلومتری قرار گرفت و طول عمر مداری آن ۴۰ تا ۴۵ روز بود.
غیاثوند ادامه داد: پس از «امید»، هدف کشور ورود به مرحله صنعتی‌سازی فضا و پاسخ‌گویی به نیاز‌های کاربردی جامعه بود. برای رسیدن به این هدف، دو محور اصلی دنبال شد. محور نخست، افزایش توان حمل محموله‌های سنگین‌تر از ۱۰۰ کیلوگرم به مدار‌های بالاتر و افزایش طول عمر عملیاتی ماهواره‌ها به بیش از ۳ سال بود؛ اقدامی که به توسعه نسل جدید ماهواره‌بر‌ها نیاز داشت.
به گفته وی، پرتابگر‌های سیمرغ، ذوالجناح، قاصد و قائم ۱۰۰ در همین مسیر طراحی و توسعه پیدا کردند. محور دوم نیز ایجاد سامانه‌ها و زیرسیستم‌های صنعتی در مدار و ایستگاه‌های زمینی قدرتمند برای هدایت و بهره‌برداری مستمر از ماهواره‌ها بود.
رئیس گروه فضایی صاایران با تقدیر از پیشکسوتان صنعت فضایی گفت: اجرای این زنجیره به صد‌ها هزار قطعه و زیرمجموعه پیچیده نیاز داشت؛ قطعاتی که به دلیل تحریم‌ها هیچ کشوری آنها را در اختیار ایران قرار نمی‌داد. در نتیجه، تمام این اجزا توسط محققان داخلی ساخته و آزمایش شدند و پس از تحمل سختی‌ها و تجربه عدم‌موفقیت‌های متعدد، به بلوغ رسیدند.
غیاثوند خاطرنشان کرد: جوانان امروز فعال در صنعت فضا، بر پایه تجربه‌ها و دستاورد‌هایی فعالیت می‌کنند که حاصل ۳۰ سال فداکاری پیشکسوتان گمنام کشور است.
ماجرای تغییر پرتابگر «چمران» و اصلاح ابعاد ماهواره
غیاثوند یکی از نقاط عطف ورود ایران به فاز صنعتی فضا را پرتاب ماهواره «چمران» دانست و گفت: این ماهواره توانست مأموریت پیچیده و حساس «ملاقات مداری» (Rendezvous) را برای نخستین بار در تاریخ فضایی ایران با موفقیت کامل انجام دهد؛ مأموریتی که شامل نزدیک شدن دو شیء در مدار بود.
وی افزود: ماهواره چمران با گذشت زمان همچنان در مدار به‌صورت ۱۰۰ درصدی پایدار است و به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
رئیس گروه فضایی صاایران در ادامه به یکی از اتفاقات پشت صحنه آماده‌سازی این ماهواره اشاره کرد و گفت: در برنامه اولیه قرار بود ماهواره ۶۰ کیلوگرمی چمران با ماهواره‌بر سیمرغ به فضا پرتاب شود، اما به دلیل تغییرات جدول پرتاب‌ها، تصمیم گرفته شد این مأموریت با پرتابگر سوخت جامد «قائم ۱۰۰» انجام شود.
قائم ۱۰۰ توان حمل محموله‌هایی تا وزن ۸۰ کیلوگرم را داشت، اما از نظر ابعاد محفظه بار و فیرینگ (Fairing) با محدودیت‌هایی روبه‌رو بود. تنها حدود دو هفته تا زمان پرتاب باقی مانده بود که پس از انجام تست‌های سازگاری مکانیکی مشخص شد ابعاد ماهواره، که در ابتدا برای پرتابگر دیگری طراحی شده بود، با پوسته داخلی محفظه پرتابگر تطابق میلی‌متری ندارد.
غیاثوند گفت: در آن شرایط حساس، در حالی که مجوز‌های پرتاب نیز صادر شده بود، به سازمان فضایی اعلام کردیم تنها راه‌حل موجود، اصلاح هندسی و برش بخش‌های غیرحساس و اضافی سازه ماهواره برای هماهنگ شدن با ابعاد فیرینگ پرتابگر است.
به گفته وی، این اقدام در استاندارد‌ها و پروتکل‌های معمول فضایی موضوعی بسیار کم‌سابقه محسوب می‌شود و بحث‌های فنی سنگینی را به دنبال داشت. در نهایت، تیم سازنده مسئولیت کامل این اقدام را پذیرفت و اصلاح و کاهش ابعاد سازه ماهواره با دقت انجام شد.
در نتیجه، ماهواره چمران به‌عنوان بزرگ‌ترین محموله‌ای که پرتابگر قائم ۱۰۰ حمل کرده است، با موفقیت در مدار قرار گرفت و دستاوردی مهم برای صنعت فضایی کشور رقم خورد.
جزئیات مدیریت پرتاب چمران در زمان تغییر وزیر دفاع
غیاثوند در ادامه به روند دریافت مجوز‌های داخلی پرتاب‌های فضایی اشاره کرد و گفت: این فرآیند دارای روال مشخصی است. برای پرتاب چمران، هماهنگی‌های لازم با وزیر وقت انجام شده بود، اما به دلیل مشغله‌های اجرایی و تأخیر در مکاتبات رسمی، زمانی که در شهریورماه به همراه سردار حاجی‌زاده برای پرتاب در محل حضور داشتیم، تغییر کابینه و جایگزینی وزیر دفاع شرایط ویژه‌ای ایجاد کرد.
وی افزود: پس از انجام موفق پرتاب و در حالی که تیم برای رصد گذر دوم ماهواره در سایت حضور داشت، از دفتر وزیر دفاع با بی‌سیم تماس گرفته شد. وزیر دفاع که به‌تازگی جایگزین شده بود، موفقیت پرتاب را از تلویزیون مشاهده کرده و درباره سوابق و مجوز‌های قانونی آن پیگیری کرده بود.
غیاثوند گفت: این موضوع با ارائه توضیحات فنی و تشریح ابعاد پروژه برای تیم مدیریتی جدید برطرف شد.
او این اتفاق را نشانه‌ای از ملی بودن صنعت فضایی دانست و گفت: در این پروژه وزارت دفاع، پژوهشگاه هوافضا، شرکت‌های خصوصی و سازمان فضایی در کنار یکدیگر همکاری و هم‌افزایی داشته‌اند؛ چراکه «فضا وسیع است و تنهایی نمی‌توان در آن قدم گذاشت.»
ثبت رکورد حمل محموله ۳۰۰ کیلوگرمی با سیمرغ
رئیس گروه فضایی صاایران در ادامه با اشاره به موفقیت پرتابگر «سیمرغ» اظهار کرد: در این عملیات، بزرگ‌ترین محموله فضایی کشور با وزن ۳۰۰ کیلوگرم در مدار ۳۰۰ کیلومتری قرار گرفت. این دستاورد حاصل مسیری طولانی و ناهموار بود.
وی همچنین درباره تجربه احیای ماهواره «پایا» (طلوع ۳) توضیح داد و گفت: این ماهواره که دی‌ماه سال گذشته پرتاب شد، نخستین ماهواره تصویربرداری عملیاتی کشور است.
غیاثوند ادامه داد: در جریان پرتاب این ماهواره با موشک روسی، در آخرین لحظات تست‌های زمینی و از طریق ارتباط کابلی، نویز شدیدی روی سیستم مشاهده شد. با توجه به اینکه زمان بسیار کمی تا پرتاب باقی مانده بود، پیگیری‌های دکتر سالاری و رایزنی‌های فشرده با طرف روسی (کاسموس) انجام شد و تیم فنی اجازه پیدا کرد به محل نصب ماهواره دسترسی داشته باشد.
وی افزود: این دسترسی ساعت ۴ بعدازظهر و در طبقه پنجم برج محل نصب ماهواره‌بر انجام شد و پس از رفع مشکل، پرتاب با موفقیت انجام گرفت.
نجات ماهواره‌ای که مانند فرفره می‌چرخید
غیاثوند در ادامه به بحران ایجادشده پس از تزریق ماهواره در مدار اشاره کرد و گفت: این ماهواره به دلیل خطای محاسباتی پس از تزریق، با سرعت ۲۰۰ درجه بر ثانیه می‌چرخید؛ یعنی تقریباً یک دور در هر ۱.۵ ثانیه. در نتیجه، مانند یک فرفره در فضا می‌چرخید و عملاً تصور می‌شد وضعیت ماهواره از دست رفته است.
به گفته وی، تحلیل‌های هوش مصنوعی نیز تأیید می‌کرد که با چنین سرعت چرخشی، امکان بازیابی ماهواره وجود ندارد.
غیاثوند ادامه داد: در این شرایط بحرانی، تیم فنی تصمیم گرفت الگوریتم‌های خودکار را متوقف کرده و هدایت دستی ماهواره را آغاز کند. پس از ۱۰ روز تلاش شبانه‌روزی و با توکل، ماهواره در روز ۱۳ رجب، همزمان با ولادت حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، تثبیت شد و جهت آن به سمت زمین قرار گرفت.
وی گفت: برخلاف تصور اولیه، دوربین‌های ماهواره سالم بودند و تصاویر نخستین تلاش‌های تیم فنی را با دقت خیره‌کننده ثبت کردند.
رئیس گروه فضایی صاایران افزود: این ماهواره اکنون بیش از ۱۰ ماه است که هر روز ۵ تا ۶ هزار کیلومتر مربع از خاک ایران را با موفقیت تصویربرداری می‌کند.
«منظومه‌سازی»؛ گام بعدی صنعت فضایی ایران
غیاثوند در پایان با تأکید بر اینکه «مجاهدت از جانب شما و پیروزی از جانب خداست»، گفت: گام بعدی صنعت فضایی ایران «منظومه‌سازی» است.
وی افزود: همان‌طور که نیاکان ما با رصد ستارگان مسیر خود را پیدا می‌کردند، امیدواریم در سال‌های آینده نسل جوان با چراغ نخستینی که روشن شده است، روایتگر فرود قمر مصنوعی یا مریخ‌نورد ایرانی بر سطح ماه باشند.
منبع: مهر
ارسال نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تائید توسط شهرآرانیوز در سایت منتشر خواهد شد.
نظراتی که حاوی توهین و افترا باشد منتشر نخواهد شد.
