اختلاف بر سر تولید داخل یا واردات ایکس‌ری | چشم مرزها چقدر می‌بیند؟
کمبود دستگاه‌های ایکس‌ری در مرزها، در کنار اختلافنظرها درباره کیفیت نمونه‌های داخلی و ضرورت واردات، به موضوعی بحث‌برانگیز میان فعالان اقتصادی، گمرک، صمت و برخی نمایندگان مجلس تبدیل شده است.
به گزارش شهرآرانیوز؛ کمبود دستگاه‌های ایکس‌ری در مرزها، در کنار اختلافنظرها درباره کیفیت نمونه‌های داخلی و ضرورت واردات، به موضوعی بحث‌برانگیز میان فعالان اقتصادی، گمرک، صمت و برخی نمایندگان مجلس تبدیل شده است. در حالی که گمرک از سهم درخور توجه تولید داخل در برنامه تجهیز مرزها می‌گوید، درخواست برای واردات دستگاه‌های ایکس‌ری نیز با پرسش‌هایی درباره ضرورت آن و توان تولیدکنندگان داخلی روبه‌روست.
با این حال، فارغ از این اختلافنظرها، یک مسئله روشن است، مرز‌های زمینی برای تسریع بازرسی و کاهش معطلی کامیون‌ها به تجهیزات کافی و کارآمد نیاز دارند؛ تجهیزاتی که کیفیت و عملکردشان باید با معیار‌های فنی سنجیده شود و تأمین آنها، چه از مسیر تولید داخل و چه واردات، درنهایت به پاسخ‌گویی به همین نیاز گره بخورد.
ایکس‌ری در مرز فقط یک دستگاه برای بازرسی کالا نیست، ابزاری است که قرار است بدون بازکردن کانتینر و تخلیه محموله، تصویری از محتویات آن در اختیار مأموران قرار دهد. همین ویژگی باعث شده این دستگاه به یکی از ابزار‌های مهم کنترل محموله‌ها، کشف موارد مشکوک و در عین حال تسهیل عبور کالا تبدیل شود. هرچه دستگاه از نظر فناوری توانمندتر باشد، امکان تشخیص جزئیات و تفکیک مواد مختلف نیز بیشتر خواهد بود و طبیعتا کیفیت آن مستقیما بر نتیجه بازرسی اثر می‌گذارد.
در شرایطی که مرز‌های زمینی نقش مهمی در تداوم جریان تجارت و جابه‌جایی کالا دارند، روان‌سازی تردد در این مرزها و کاهش زمان توقف کامیون‌ها اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. بخشی از این هدف به کوتاه‌شدن تشریفات گمرکی و افزایش سرعت بازرسی وابسته است، جایی که دستگاه‌های ایکس‌ری می‌توانند با بررسی محموله بدون نیاز به تخلیه بار، هم‌زمان ارزیابی را کاهش دهند و هم از تحمیل هزینه‌های اضافی به صاحبان کالا جلوگیری کنند. البته این تجهیزات به‌تنهایی گره مرزها را باز نمی‌کنند با این حال، کمبود یا از کار افتادن آنها می‌تواند خود به مانعی در مسیر روان‌سازی مرز‌های زمینی تبدیل شود.
ماجرای قدیمی ایکس‌ری‌ها
سال‌هاست موضوع کمبود ایکس‌ری در برخی مرزها مطرح است و در کنار آن، انتقاد‌هایی نیز درباره کیفیت، میزان آمادگی و پشتیبانی برخی دستگاه‌های داخلی مطرح شده است. در یکی از گزارش‌های منتشرشده درباره وضعیت تجهیزات گمرکی، حتی ادعا شده بود که در سال۱۴۰۳ از سیزده دستگاه ایکس‌ری کامیونی و کانتینری موردنیاز، تنها دو دستگاه از سوی تولیدکنندگان داخلی ساخته و تحویل شده است.
در همان گزارش، درباره عملکرد برخی دستگاه‌های داخلی و مدت زمان خارج بودن آنها از مدار نیز انتقاد‌هایی مطرح شده بود؛ از جمله ادعای غیرفعال‌بودن دستگاه ایکس‌ری گمرک اینچه‌برون برای بیش از دویست روز. این ادعا‌ها البته برای تبدیل‌شدن به یک نتیجه قطعی، نیازمند ارائه آمار رسمی و قابل راستی‌آزمایی از سوی گمرک و تولیدکنندگان است.
در مقابل، آمار اعلام‌شده از سوی گمرک تصویر دیگری از سیاست تجهیز مرزها ارائه می‌کند. گمرک اعلام کرده است که از سال۱۳۹۸ تجهیز ایکس‌ری‌ها را از ظرفیت تولیدکنندگان داخلی دنبال کرده است. طبق آمار گمرک تا شهریور۱۴۰۵ از مجموع هفتاد دستگاهی که برای نصب برنامه‌ریزی شده، ۵۱دستگاه متعلق به سازندگان داخلی است. از این تعداد شانزده دستگاه ایکس‌ری تولید داخل نصب شده، پروژه نصب هجده دستگاه دیگر در دست اقدام است و برای تأمین هفده دستگاه دیگر با مشارکت بخش خصوصی فراخوان صادر شده است.
یعنی بیش از ۷۰درصد تجهیزاتی که قرار است در مرزها مورد استفاده قرار گیرد، از داخل تأمین شده است. هم‌زمان، گمرک از پیگیری برای واردات ایکس‌ری‌های کامیونی باکیفیت و صادرنشدن مجوز از سوی وزارت اقتصاد نیز خبر داده است. در این میان پای نمایندگان مجلس نیز به این موضوع باز و به سؤال از وزیر اقتصاد رسید.
حسینعلی حاجی دلیگانی، نایب‌رئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی، در شهریورماه از طرح سؤال از مدنی‌زاده درباره تخلف گمرک از قانون حمایت از کالای ایرانی در خرید تجهیزات اسکن کانتینری خبر داد. موضوعی که نشان می‌دهد حتی در ساختار مدیریتی نیز مسئله تأمین این تجهیزات هنوز حل‌شده تلقی نمی‌شود.
نبود ایکس‌ری، هزینه ارزیابی فیزیکی را بالا می‌برد
رئیس کمیته امور گمرکی و مقررات صادرات کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی مشهد، کمبود دستگاه‌های ایکس‌ری در گمرکات را تأیید می‌کند، هرچند معتقد است ارزیابی کیفیت فنی این تجهیزات باید از سوی کارشناسان این حوزه انجام شود. به گفته محمد نجاریان، حتی در گمرک بزرگی مانند شهید رجایی نیز فعالیت افزایش تعداد دستگاه‌ها می‌تواند از معطلی کامیون‌ها برای اسکن جلوگیری کند؛ نیازی که در گمرکات خراسان رضوی هم وجود دارد.
نجاریان می‌گوید: در گمرکات فاقد ایکس‌ری، مأموران ناچارند کالا‌ها را به طور فیزیکی ارزیابی کنند. فرایندی که هم هزینه صاحب کالا را افزایش می‌دهد و هم احتمال آسیب به محموله را بالا می‌برد.
رئیس کمیته امور گمرکی و مقررات صادرات کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی مشهد توضیح می‌دهد: در این شرایط، ممکن است کامیون برای بازرسی تخلیه شود یا بخشی از بار آن جابه‌جا شود؛ موضوعی که برای کالا‌های دارای بسته‌بندی حساس می‌تواند خسارت‌بار باشد. از نگاه این فعال بخش خصوصی، کمبود ایکس‌ری فقط به تعداد دستگاه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه نبود این تجهیزات، ارزیابی کالا را زمان‌برتر و پرهزینه‌تر می‌کند و هزینه مضاعفی بر تجارت تحمیل می‌کند.
تولید در یک یا چند واحد نشانه انحصار نیست
با این حال، یک نکته مهم در این میان وجود دارد، کمبود ایکس‌ری را نمی‌توان لزوما معادل علت توقف کامیون‌ها در مرز دانست. در برخی موارد، گلوگاه ممکن است در زیرساخت‌های دیگر یا حتی در طرف مقابل مرز ایجاد شده باشد. نایب رئیس کمیسیون واردات اتاق بازرگانی خراسان رضوی و رئیس اتحادیه کارگزاران گمرک خراسان معتقد است اگر دستگاه متناسب با نیاز انتخاب شده، نقص فنی نداشته باشد و اپراتور نیز به کار با آن مسلط باشد، ایکس‌ری می‌تواند محموله را بدون بازکردن کانتینر بررسی کند و تصویر قابل استفاده‌ای از محتویات آن ارائه دهد.
به گفته سیدمرتضی سرادار قندچی، دستگاه‌های ایکس‌ری از نظر توانایی فنی یکسان نیستند؛ برخی برای تشخیص جزئیات و ترکیبات ریزتر طراحی شده‌اند و برخی بیشتر برای مشاهده حجم‌های بزرگ‌تر کاربرد دارند؛ بنابراین نمی‌توان صرفا با عنوان «ایکس‌ری» درباره همه دستگاه‌ها یک حکم یکسان صادر کرد.
او در عین حال کمبود این دستگاه‌ها در مرزها را رد نمی‌کند، اما تأکید دارد که این کمبود به‌تنهایی نمی‌تواند توضیح‌دهنده توقف‌های مرزی باشد. از نگاه او ممکن است افزایش تعداد خطوط عبور یا تجهیزات بازرسی، گره اصلی را به بخش دیگری از فرایند منتقل کند.
قندچی درباره انحصاری بودن تولید نیز اطلاعاتی را تأیید نمی‌کند و می‌گوید: اگرچه تولید داخلی وجود دارد، اما بازار این تجهیزات آن‌قدر گسترده نیست که چندین واحد صنعتی صرفا برای آن خط تولید مستقل ایجاد کنند. در نتیجه، صرف وجود یک یا چند تولیدکننده داخلی را نمی‌توان به‌خودی‌خود معادل انحصار دانست.
اگر تولید داخل جوابگوست، چرا واردات؟
در واقع، نقطه اصلی اختلاف همین‌جاست، آیا حمایت از تولید داخلی بر مبنای یک ارزیابی فنی از کیفیت و توان تولید انجام شده یا صرفا به دلیل ضرورت حمایت از ساخت داخل؟ نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی، در همین زمینه معتقد است اگر تولید داخلی از کیفیت لازم برخوردار است،
استفاده از آن باید در اولویت باشد؛ اما اگر ظرفیت تولید داخل به اندازه نیاز کشور نیست یا تجهیزات مورد نیاز از نظر فنی در داخل تولید نمی‌شود، باید بخشی از نیاز از طریق واردات تأمین شود. حجت‌الاسلام‌والمسلمین نصرالله پژمان‌فر در عین حال تأکید می‌کند که ادعای «جوابگو نبودن ایکس‌ری‌های داخلی» هنوز به اثبات نرسیده و تا زمانی که چنین ضعفی مستند نشود، دلیلی برای کنار گذاشتن تولید داخل وجود ندارد و علاوه‌برآن از این تولیدات حمایت هم خواهیم کرد.
این موضع، عملا توپ را به زمین منتقدان می‌اندازد. اگر قرار است درباره کیفیت دستگاه‌های داخلی داوری شود، باید مشخص باشد معیار این داوری چیست: میزان خطای تشخیص، توان تفکیک مواد، سرعت اسکن، درصد آماده‌به‌کاری، تعداد خرابی‌ها، زمان تعمیر و پشتیبانی یا مقایسه عملکرد آنها با نمونه‌های خارجی؟ بدون چنین داده‌هایی، هم ادعای «ضعف دستگاه‌های داخلی» و هم دفاع مطلق از آنها بیشتر از آنکه پاسخ باشد، تبدیل به یک ادعا در برابر ادعای دیگر می‌شود.
در نهایت، مسئله ایکس‌ری را نمی‌توان فقط با شمارش دستگاه‌ها حل کرد. آنچه برای یک مرز اهمیت دارد، دستگاه موجود و عملیاتی است؛ نه صرفا دستگاه خریداری‌شده یا تولیدشده؛ بنابراین اگر ۵۱دستگاه داخلی در برنامه تجهیز گمرک قرار گرفته‌اند، پرسش بعدی باید روشن باشد، چند دستگاه واقعا فعال‌اند، چه میزان از ظرفیت آنها استفاده می‌شود، چه تعداد به دلیل نقص فنی از مدار خارج می‌شوند و متوسط زمان بازگشت آنها به چرخه کار چقدر است؟
تا زمانی که این اعداد منتشر نشود، نه می‌توان با قطعیت گفت تولید داخل پاسخگوی نیاز مرزها نیست و نه می‌توان ادعا کرد کیفیت دستگاه‌های داخلی هیچ مسئله‌ای ندارد. حمایت از تولید داخل یک سیاست است، اما در نقطه‌ای مثل مرز، آزمون نهایی این سیاست باید عملکرد دستگاه باشد.
ارسال نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تائید توسط شهرآرانیوز در سایت منتشر خواهد شد.
نظراتی که حاوی توهین و افترا باشد منتشر نخواهد شد.
