از جعبه جادو تا خانه‌های مشهد | روایت تولد تلویزیون در خراسان
مهرماه ۱۳۵۰، مشهد با راه‌اندازی فرستنده تلویزیونی، دریچه‌ای تازه به جهان تصویر گشود؛ اتفاقی که پس از سال‌ها پیگیری، نامه‌نگاری و تأمین زمین با همراهی آستان قدس رضوی رقم خورد. آنتن‌ها پیش از آغاز پخش روی بام خانه‌ها قد کشیده بودند و هزاران گیرنده در انتظار نخستین تصویرها بودند. این گزارش، روایتی است از روزهایی که «جعبه جادو» به خانه‌های مشهد راه یافت و شهر از دریچه تلویزیون، خود و جهان را به تماشا نشست.
به گزارش شهرآرانیوز؛ مهرماه سال ۱۳۵۰ برای مردم مشهد که تا آن روز فقط وصف جعبه جادویی را شنیده‌اند یا از آن یک دورنما در خاطر دارند، هنگامه شگفت‌آوری است. مادربزرگ‌هایی که از تصویر مردان غریبه در قاب شیشه‌ای رو می‌گیرند و پدربزرگ‌هایی که می‌پندارند آدم‌ها درون این جعبه حبس شده‌اند فقط تکه‌ای از شگفتانه آن روز‌ها را برای ما نقل کرده‌اند. با این‌همه، جاذبه سرگرمی و افسون تصویر خانگی بر تمام این بیم‌ها می‌چربد و این اسباب تفنن، خیلی زود به یکی از ارکان زیست روزمره مردم بدل می‌شود. این گزارش، به مناسبت سالگرد راه‌اندازی نخستین فرستنده تلویزیونی در همین روز‌ها نوشته می‌شود؛ روایتی از ورود «جعبه هزار‌قصه» به خلوت خانه مشهدی‌ها.
تلویزیون با معافیت مالیاتی
کازرونی، جوان جویای نام و ثروتمند، کارگردانی خوانده است و همین مسئله علاقه‌اش برای راه‌اندازی سیما را دوچندان می‌کند. او برای افتتاح تلویزیون در ایران در سال ۱۳۳۵ تلاش زیادی می‌کند و با فروشندگان فرستنده‌های تلویزیونی در جهان وارد مذاکره می‌شود، ولی به جایی نمی‌رسد و به بن‌بست می‌خورد؛ زیرا این کار دشوار و پرهزینه است و هرکسی از پس آن برنمی‌آید. تلاش ناتمام این کارگردان جوان را حبیب‌الله ثابت‌پاسال، سرمایه‌دار بخش خصوصی، به سرانجام می‌رساند.
حبیب الله ثابت پاسال
تیرماه سال ۱۳۳۷ خورشیدی، نخستین فرستنده تلویزیون به ایران وارد می‌شود و در همان تاریخ، مجلس شورای ملی رأی به معافیت دستگاه فرستنده تلویزیون از حقوق و عوارض گمرکی می‌دهد. در این قانون، دولت مجاز است یک دستگاه فرستنده تلویزیون و همه لوازم آن را از پرداخت حقوق و عوارض گمرکی معاف کند؛ دستگاهی که قرار است زیر پوشش وزارت پست و تلگراف و تلفن در تهران نصب شود و از تاریخ شروع به کار آن، تا پنج سال از پرداخت مالیات معاف باشد. البته گیرنده‌های تلویزیون مشمول این قانون نمی‌شوند و هرکس می‌خواهد برنامه‌های تلویزیون را تماشا کند، خودش باید دست به‌کار شود و دستگاه جادویی دریافت امواج را به خانه ببرد. در ظهر جمعه، یازدهمین روز مهرماه سال ۱۳۳۷، اولین تصاویر از تلویزیون پخش می‌شود.
در روزهای ابتدایی شروع به کار این جعبه جادو، مردم می‌توانند از ساعت ۱۸ تا ۲۲ برنامه‌های آن را تماشا کنند.
تلویزیون ملی از تهران تا مشهد
تلویزیون در ابتدا به صورت کاملا خصوصی اداره و هزینه‌های آن از آگهی‌های تبلیغاتی تأمین می‌شود. ایستگاه فرستنده تلویزیونی پس از یک سال فعالیت، برنامه‌های روزانه خود را در تهران به پنج ساعت افزایش می‌دهد و در سال۱۳۴۰، فرستنده دیگری در آبادان و یک فرستنده تقویتی در اهواز تأسیس می‌کند تا آنها نیز از این نعمت بهره‌مند شوند. سال ۱۳۴۶ نیز مجلس، تشکیل «سازمان سیمای ملی ایران» را به تصویب می‌رساند. این سازمان وابسته به وزارت اطلاعات است و هزینه آن از طریق بودجه کل کشور، کمک و درآمد‌های اختصاصی سازمان تأمین می‌شود.
نمایی از ساختمان رادیو و تلویزیون ملی ایران
یک ایستگاه کوچک با سه دوربین و دو دستگاه ضبط مغناطیسی، تنها امکانات فنی تلویزیون در آن زمان است که برنامه‌های آزمایشی خود را پخش می‌کند. تلویزیون ملی با نصب یک فرستنده دو کیلو وات با سیستم ۵۲۵ خطی بر بالای ساختمان هتل هیلتون، امواج سیما را تقویت می‌کند تا استفاده از این شبکه را برای همه دارندگان گیرنده با سیستم‌های مختلف، میسر سازد. آن زمان هنوز برنامه‌ها در بسیاری از شهرستان‌ها از جمله مشهد قابل دسترسی نیست. در کمتر از دو سال، در ۱۷ مردادماه سال ۱۳۴۷ نخستین مرکز شهرستانی تلویزیون ملی در ارومیه راه می‌افتد و چندی بعد مرکز بندرعباس هم به این جمع اضافه می‌شود. این اتفاق خوشایند در سال‌های بعد از آن، در مراکز مختلف تکرار می‌شود. تا حدود سال ۵۰، تبریز، رشت، رضائیه (ارومیه)، کرمانشاه و بندرعباس صاحب فرستنده تلویزیونی شده‌اند. آغاز دهه ۵۰ سرآغاز شکوفایی برای صدا و سیماست و شهرستان‌های زیادی به جمع تلویزیون‌داران افزوده می‌شوند. خبر راه‌اندازی تلویزیون زاهدان در ابتدای مهرماه در مطبوعات منتشر می‌شود و هم‌زمان با آن، آنتن‌های سیما به مشهد می‌رسد.
آستان قدس و اهدای زمین ساختمان تلویزیون
از چند سال پیش از تاریخ رسمی آغاز به کار این فرستنده در مشهد، نامه‌نگاری‌ها و درخواست‌ها بین ادارات مختلف شروع می‌شود. مسئله نخست، یافتن یک زمین مناسب برای ساخت این فرستنده است و آستان قدس رضوی با موقوفات فراوان و در اختیار داشتن زمین‌های بزرگ‌مقیاس مشهد، نخستین گزینه برای این درخواست است. در آرشیو اسناد آستان قدس رضوی نامه‌های زیادی با موضوع درخواست زمین برای تأسیس تلویزیون مشهد دیده می‌شود که میان «رضاقطبی» مسئول تلویزیون ملی ایران و «حسن زاهدی» نایب‌التولیه وقت آستان قدس و استاندار خراسان رد و بدل شده است.
تصویری قدیمی از میدان تلویزیون مشهد
در متن یکی از این نامه‌ها، در تاریخ ۳۰ آبان‌ماه ۱۳۴۸، خطاب به نایب‌تولیت آستان قدس رضوی نوشته شده است: «در اجرای دستور آن جناب، مقدار ۳۱۱۰۷ مترمربع زمین واقع در جنوب باغ ملک‌آباد از اراضی زکریا طبق نقشه ترسیمی اداره نقشه‌برداری آستان قدس برای ساختمان فرستنده تلویزیون مشهد به‌طور موقت تحویل نماینده این سازمان شد تا پس از صدور دستور نسبت به واگذاری دائمی آن اقدام لازم به عمل آید.»
رضا قطبی
در تاریخ ۲۲ آذرماه پاسخ این نامه داده می‌شود: «گرچه رویه آستان قدس بر این است که پس از دریافت مال‌الاجاره و حتی نقشه نسبت به تنظیم سند و تحویل زمین اقدام می‌نماید، ولی به منظور تشریک مساعی با تلویزیون ملی ایران موافقت دارد و براساس نقشه و صورت‌عمل، اراضی موردبحث به جناب عالی تحویل شده و شروع به ساختمان شود.»
آستان قدس زمین رادیو و تلویزیون را تأمین کرد
البته رضا قطبی به همین مقدار راضی نیست و ظاهرا برای تأسیس تلویزیون مشهد بودجه‌ای برای خرید یا اجاره زمین پیش‌بینی نشده و به همین‌دلیل این سازمان درخواست واگذاری زمین بدون دریافت اجاره ماهیانه به مدت ۹۹ سال را مطرح می‌کند. نامه‌نگاری‌ها ادامه می‌یابد و در نهایت، این اراضی در سال ۱۳۴۹ با مال‌الاجاره سالیانه (هر مترمربع یک ریال) به سازمان رادیو و تلویزیون خراسان به مدت ۹۹ سال واگذار می‌شود.
در این اراضی استودیو‌های سیاه‌وسفید تلویزیونی، استودیو‌های رادیویی و خانه‌سازی برای کارکنان انجام می‌شود. البته این آخرین درخواست از آستان قدس نیست و در سال ۱۳۵۶، مکاتبات دیگری با این نهاد صورت می‌گیرد و تلویزیون ایران درخواست زمین دیگری برای احداث استودیو‌های رنگی و توسعه قسمت‌های اداری و مالی می‌کند. زمین درخواستی ۲۰۰ مترمربع است و در انتهای زمین فعلی رادیو و تلویزیون قرار دارد. در درخواست بعدی، «حشمت‌الله مبشر» که ظاهرا نخستین مدیرکل رادیو و تلویزیون خراسان بوده، یک قطعه زمین از اراضی نمونه آستان قدس رضوی -واقع در کیلومتر ۱۰ محور راه مشهد به سرخس- برای ایجاد چند مرکز فرستنده رادیویی پرقدرت درخواست می‌کند. در میان اسناد برجای‌مانده، خبری از پاسخ به این درخواست وجود ندارد، ولی نامه دریافت حق تقدیمی آستان قدس به سازمان تلویزیون ملی ایران نشان می‌دهد که تا سال ۱۳۵۴ زمین‌های دیگری هم از سوی این نهاد در اختیار این سازمان قرار گرفته است.
طبق این مکاتبه، ۱۰۰ هزار مترمربع اراضی طرق، ۵۰ هزار مترمربع از اراضی زکریا، ۹ هزار مترمربع از اراضی حاشیه جاده وکیل‌آباد، ۱۰۴۰ مترمربع محل اداره اطلاعات و رادیو جنب استانداری خراسان (خیابان دخانیات) در دست این سازمان است که اجاره آن باید پرداخت شود. انجام همه این مکاتبات به شروع یک پروژه دوساله در مشهد منجر می‌شود تا صدا و تصویر به مردم مشهد برسد.
بازتاب افتتاح تلویزیون مشهد در مطبوعات
وقتی سری به مطبوعات ایران و خراسان می‌زنیم، می‌توانیم خبر‌های کوتاه و کلی از مراحل ساخت و افتتاح آن را بیابیم. در یکی از اخبار روزنامه «آفتاب شرق» در سال ۱۳۵۰ خورشیدی مربوط به برنامه آزمایشی تلویزیون مشهد، آمده است، اما مجله تماشا در گزارشی توصیف خود از روز افتتاح را این‌گونه روایت کرده است: «تلویزیون خراسان مرکز مشهد، چهارمین مرکز تلویزیون ایران است که آغاز به کار کرد. تلویزیون خراسان مرکز مشهد در زمینی به مساحت ۴۰ هزار مترمربع قرار گرفته و سطح زیربنای آن ۲۵۰۰ مترمربع است. فرستنده ۲ کیلوواتی آن با قدرت تشعشع ۳۰ کیلووات و دکلی به ارتفاع ۶۰ متر، دشت مشهد را می‌پوشاند و توسط فرستنده‌های تقویتی قوچان و سپس نیشابور، مناطق مجاور را در آینده در بر می‌گیرد. تلویزیون خراسان دارای مرکز تولید برنامه است و در این مرکز، مردم خراسان و هنرمندان استان ادب‌خیز ایران برای تولید برنامه‌هایی که در منطقه و دیگر نقاط کشور پخش می‌شود، سهم قاطع دارند. تلویزیون خراسان با آنتن ۶۰ متری در فاصله‌ای کم از کوهسنگی -نامی که برای اکثر مردم ایران مأنوس است- جای می‌گیرد.»
مجله تماشا در دهه 50 قرن 14 خورشیدی
خبرنگار این گزارش در بخش دیگری از گزارشش هم این‌طور می‌نویسد: «قبل از آنکه فرستنده مشهد شروع به کار کند، فروشگاه‌ها تقریبا ۵ هزار گیرنده فروخته‌اند و آنتن‌ها روی بام منازل مشهد مانند پرچمی بالا رفته‌اند؛ اما هنوز آنتن فرستنده نصب نشده است و این نگرانی من است. به مرکز فرستنده می‌روم و از همکار مهندسم می‌پرسم: کی کار نصب تمام می‌شود؟ پاسخ می‌دهد: هنوز دستگاه‌های ضبط مغناطیسی تصویر و تله‌سینما نرسیده است. تازه آنتن اگر نصب شود و این دستگاه‌ها نباشد چه فایده‌ای دارد؟ با تهران تماس می‌گیرم. اطمینان می‌دهند که دستگاه‌ها می‌رسند. روز سیزدهم مهر تقریبا وسایل ما رسیده است و من هر لحظه از همکار مهندسم می‌خواهم که شتاب به خرج دهد. سرپرست تلویزیون ملی هم وارد خراسان شده است. برنامه‌های شب شروع کار آزمایشی را می‌نویسم. مسئول پخش و تولید مشهد هم در کنار ما نشسته است. عظمت کار را احساس می‌کنم؛ از میان سنگریزه، غبار و خاک و ساختمان ناتمام، امشب تصویر و برنامه پخش می‌شود. شهر مشهد، شهر فرهنگ، شهر استقلال و دژ مقاومت ملی ایران در برابر هجوم بیگانگان، صاحب یکی از مدرن‌ترین وسایل تمدن قرن بیستم می‌شود و از این دریچه، مشهد خود و جهان را می‌بیند. برنامه‌ها شروع می‌شوند و بی‌درنگ تلفن‌های تلویزیون شادی راه می‌اندازند و فریاد می‌کشند: تبریک می‌گوییم. تبریک می‌گوییم…»
ناگفته نماند، «تماشا» نشریه‌ای است که تلویزیون و رادیوی ایران با مسئولیت «رضا قطبی» رئیس وقت صدا و سیمای ایران از سال ۱۳۴۹ خورشیدی منتشر کرده است. این مجله در شماره‌های ۳۰ و ۳۱ که در ۲۲ و ۲۹ مهرماه سال ۱۳۵۰ به چاپ می‌رسد، به فعالیت‌های «جام‌جم» و گشایش تلویزیون مشهد پرداخته است.
ارسال نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تائید توسط شهرآرانیوز در سایت منتشر خواهد شد.
نظراتی که حاوی توهین و افترا باشد منتشر نخواهد شد.
