واکاوی ادب از منظر حضرت رضا (ع) | مشق ادب در آستان آفتاب

به گزارش شهرآرانیوز؛ زیارت امام رضا (ع) فقط حضور در حرم و خواندن زیارت‌نامه نیست؛ زائر وقتی به محضر امام معصوم (ع) می‌رسد، درحقیقت با مسیر و مکتب او تجدیدعهد می‌کند. حجت‌الاسلام‌والمسلمین جعفر اسلامی‌فر در گفت‌و‌گو با ما، با تأکید بر جایگاه «ادب» در مکتب اهل‌بیت (ع)، آن را یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اولیای الهی و معیار ارزش انسان معرفی می‌کند و با اشاره به سیره امام‌رضا (ع)، از ادب دربرابر خداوند، رعایت آداب حضور در حرم امام معصوم (ع)، اهمیت نماز اول وقت، پرهیز از بگومگو، اسراف نکردن و کم کردن درخواست از دیگران سخن می‌گوید.

زیارت؛ تجدیدعهد با امام معصوم (ع)

وقتی به زیارت یکی از اولیای الهی می‌رویم و در حرم امام معصوم (ع) حضور می‌یابیم، یکی از اهداف این است که مسیر زندگی خودمان را در همان راهی انتخاب کنیم که آن ولی‌خدا قرار دارد و در همان مسیر حرکت کنیم. زائری که به حرم امام‌رضا (ع) می‌آید، در حرم نماز می‌خواند، عبادت می‌کند و ولی‌خدا را زیارت می‌کند، درحقیقت می‌خواهد به خدای عزوجل عرض کند: «خدایا، من مسیر و روشی را که این ولی تو داشته است، انتخاب کرده‌ام.

دوست دارم پیرو چنین شخصی در مسیر بندگی تو باشم؛ آن‌چنان که این ولی، تو را عبادت کرد، من هم دوست دارم مثل او تو را بندگی و عبادت کنم.» حقیقت زیارت این است. زائر با حضورش در حرم امام معصوم (ع)، آنچه اعتقاد دارد و می‌خواهد عمل کند، در وجود خودش تثبیت می‌کند. تجدیدعهدی با امام معصوم (ع) دارد که من در گذشته پیرو شما بودم و در آینده هم در مسیر شما خواهم بود.

ارزش انسان به علم و ادب است

یکی از ویژگی‌های اولیای خدا ادب است و تأکید می‌کنند که دوستانشان هم در زندگی، آداب را به‌خوبی رعایت کنند یا به تعبیر خودمان، آدم باادبی باشند و بی‌ادب و بی‌معرفت نباشند. ادب یک کمال برای انسان است. حضرت امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «یا مؤمن، إن هذا العلم و الأدب ثمن نفسک، فاجتهد فی تعلمهما؛ فما یزید من علمک و أدبک یزید فی ثمنک و قدرک: ارزش تو به علم و ادب است؛ تلاش کن علم و ادبت بیشتر شود؛ زیرا هرچه بر علم و ادب تو افزوده شود، ارزش و قدر تو نیز بیشتر می‌شود.»

معیار‌های ارزش‌گذاری در دنیا، گاهی پول و ثروت است؛ هرکه مال بیشتری داشته باشد، ارزش بیشتری برای او قائل می‌شوند. اما در مکتب اهل‌بیت (ع)، کسی که علم و ادب دارد، ثمن و قدرش بیشتر است. امیرالمؤمنین (ع) در تعبیر دیگری می‌فرمایند: «طالب الأدب أحزم من طالب الذهب: کسی که دنبال ادب است، دوراندیش‌تر و آینده‌نگرتر از کسی است که دنبال طلاست.»

یتیم واقعی، محروم از علم و ادب است

در شعر منسوب به امام علی (ع) آمده است: «لَیسَ الیَتیمُ مَن ماتَ والِدُهُ / بَلِ الیَتیمُ یَتیمُ العِلمِ وَالأَدَبِ». یتیم فقط کسی نیست که پدرش را از دست داده است. مرگ پدر اقتضای طبیعت دنیاست و خداوند و دیگران، می‌توانند به فرزند او کمک کنند. چه‌بسا فرزندان یتیمی که بسیار خوب رشد می‌کنند و ارزش خودشان را پیدا می‌کنند!

یتیم واقعی کسی است که علم و ادب ندارد؛ چنین انسانی درمانده است. گاهی فردی، پدرش دارای جایگاه اجتماعی است، اما خودش نه دنبال علم رفته و نه ادب آموخته است. هرجا پدر، او را معرفی می‌کند، مدتی که می‌گذرد، به‌دلیل بی‌ادبی‌هایش مردم او را نمی‌خواهند. درمقابل، کسی ممکن است پدر نداشته باشد، اما علم و ادب داشته باشد؛ همه دوست دارند با او همکاری کنند و درکنارش باشند. حضرت امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «إن الناس إلى صالح الأدب أحوج منهم إلى الفضه والذهب: مردم به ادب نیکو، بیشتر از طلا و نقره نیاز دارند.»

از امام‌رضا (ع) ادب زندگی را بیاموزیم

اگر زائر امام رضا (ع) هستیم، باید د کنار زیارت، از امام خود نیز چیزی بیاموزیم. زیارت یعنی اینکه در مسیر آن بزرگوار قرار بگیریم و رفتار خودمان را با رفتار ولی‌خدا هماهنگ کنیم. ادب فقط چند رفتار ظاهری نیست؛ ادب دربرابر خدا، ادب در حرم، ادب در خانواده، ادب در محیط کار و ادب در معاشرت با مردم است که همه امور زندگی ما را شامل می‌شود.

امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: «انسان به طلا و نقره نیاز ندارد؛ بیشتر از آن به ادب نیاز دارد.» بنابراین باید ببینیم دربرابر خداوند چه عملی شایسته است و همان را انجام دهیم. خداوند ما را به آداب دینی مؤدب کند و در پیروی از امام‌رضا (ع) و اهل‌بیت عصمت و طهارت (ع) بیش از گذشته موفق بدارد و ما را مایه آبروی امام زمان؟ عج؟ قرار دهد!

ادب یعنی رفتار شایسته در هر موقعیت

شاید سؤال شود ادب چیست؟ وقتی می‌خواهیم ادب را تعریف کنیم، معمولاً مثال می‌زنیم؛ اینکه صدایت را جلوی بزرگ‌تر بلند نکن، پایت را جلوی بزرگ‌تر دراز نکن و مانند اینها. اما اگر بخواهیم تعریف جامعی ارائه کنیم، می‌توان گفت: ادب یعنی انسان رفتاری داشته باشد که شایسته آن مجلس، آن محفل و آن شخصی باشد که با او صحبت و معاشرت می‌کند.

فرض کنید فردی به مجلس عزای یکی از اقوامش رفته است. اگر کنار دوستش بنشیند و با هم جوک بگویند و بخندند، آیا الزاماً کار حرامی انجام داده‌اند؟ نه؛ اما این رفتار بی‌ادبی است، چون با شأن مجلس عزا تناسب ندارد. در حرم امام رضا (ع) نیز باید ببینیم چه رفتاری شایسته حضور در محضر امام است.

قدم‌ها را کوتاه و آرام برداریم، ذکر خدا بگوییم، توجه‌مان به امام معصوم (ع) باشد، صدایمان را بلند نکنیم، در صحن‌ها ندویم و دیگران را با صدای بلند صدا نزنیم. گاهی خادمان حرم تذکر می‌دهند که با کفش وارد این مکان شریف نشوید. ممکن است کسی بگوید مگر حرام است؟ نه، نمی‌توان گفت حرام است؛ اما ادب اقتضا می‌کند در چنین مکان مقدسی رفتار متناسب با آن داشته باشیم.

در ادامه حتما بخوانید ادب؛ جوهره نماز | تحلیلی از نظریه «نماز به‌مثابه ادب در محضر خداوند»

۳ رفتاری که خدا نمی‌پسندد

امام‌رضا (ع) می‌فرمایند: «إن الله یبغض القیل والقال، وإضاعة المال، وکثرة السؤال.» خدای متعال سه چیز را نمی‌پسندد: بگومگو، ضایع کردن مال و زیاد درخواست کردن از دیگران.

اول: بگومگو. زن و شوهر یا دو نفر باهم بحث می‌کنند؛ یکی حرف خودش را می‌زند و دیگری هم جواب می‌دهد و بحث ادامه پیدا می‌کند. انسان باید حرف حقش را بزند و استدلالش را بیان کند، اما نباید بحث را به جدال لفظی و نزاع، تبدیل کند. بگومگو، کینه و بغض ایجاد می‌کند و آرامش زندگی را از بین می‌برد.

دوم: ضایع کردن مال. اگر خداوند به انسان مال داده است، برای ریخت‌وپاش و اسراف نیست. انسان باید در حد شأن و نیازش استفاده کند. اگر اضافه آمد، در راه خدا، برای نیازمندان و دیگران مصرف کند. نقل شده است که امام‌رضا (ع) سیب نیم‌خورده‌ای را در سطل زباله دیدند، آن را برداشتند و فرمودند: «اگر شما نیاز ندارید، کسانی هستند که به آن نیاز دارند.» چرا باید غذا و میوه در خانه خراب شود و دور ریخته شود؟

سوم: کثرت سؤال و درخواست از دیگران. انسان تا جایی که می‌تواند، باید کار‌های خودش را انجام دهد و دائم از دیگران چیزی نخواهد. در روایت آمده است که پیامبر اکرم (ص) به کسانی که آرزوی هم‌نشینی با ایشان در بهشت را داشتند، فرمودند درمقابل، شما نیز چیزی را برای من ضمانت کنید؛ اینکه از مردم چیزی نخواهید. این ادب اجتماعی است؛ در خانه، در محیط کار و در جامعه.