ارتقای بهداشت عمومی مشهد با سخنرانیهای دکتر حسین سامیراد | متینگهای سازنده آقای دکتر
نگاهی به سخنرانیهای دکتر حسین سامیراد که بهداشت عمومی مشهد را در اواخر دوره پهلوی اول ارتقا میدهد.
به گزارش شهرآرانیوز؛ در اواخر دوره پهلوی اول، مشهد با چالشهای بهداشتی عمیقی روبهرو میشود؛ مرگومیر بالای کودکان، شیوع بیماریهای واگیر و کمبود نیروی آموزشدیده درمانی، از جمله دغدغههای روزمره مردم و متولیان شهر بهشمار میرود. در این میان، بازگشت دکتر حسین سامیراد، نخستین متخصص بیماریهای کودکان در خراسان، نقطه عطفی در تاریخ بهداشت عمومی مشهد است.
او نهتنها با تأسیس نخستین آموزشگاه عالی بهداشت و راهاندازی بخشهای تخصصی اطفال در بیمارستان شاهرضا (امامرضا (ع) کنونی)، بلکه با برگزاری منظم «متینگهای عمومی» و سخنرانیهای آموزشی در دبیرستانها، مساجد و باغهای شهر، دانش بهداشت را از انحصار نخبگان خارج میکند و به میان تودههای مردم میبرد.
این نوشتاربه بهانه چهلمین سالگرد درگذشت دکتر حسین سامیراد، با تکیه بر اسناد مطبوعات محلی دهه۱۳۱۰ و ۱۳۲۰خورشیدی، نگاهی سازنده به نقش محوری او در ارتقای فرهنگ بهداشتی مشهد دارد؛ نقشآفرینیای که اثرات آن تا دههها بعد در شکلگیری دانشکده پزشکی و نظام درمانی خراسان تداوم مییابد.
پسر دکتر اسماعیلخان
حسین سامیراد در سال۱۲۸۴ خورشیدی در بجنورد و در خانوادهای اصیل و ایلاتی به دنیا میآید. او بزرگترین فرزند از میان شش فرزند و تنها پسر دکتر اسماعیلخان و زرینتاج است. خانوادهاش نسلبهنسل با طبابت و پزشکی سروکار دارند و همین پیشینه، علاقه او را به دانش پزشکی تقویت میکند.
پدرش، دکتر اسماعیلخان، به اعتبار اخبار روزنامه «شرق ایران» مورخ ۱۵صفر ۱۳۳۶قمری (۹ آذر ۱۲۹۶ خورشیدی)، «امین مالیه تبادکان» بوده که استعفا کرده است. روزنامه «بهار» در ۷محرم ۱۳۳۷قمری (۲۱ مهر ۱۲۹۷ خورشیدی) نیز او را یکی از اعضای منتخب «کنفرانس ایالتی» ثبت میکند.
او همان دکتر اسماعیلخانی است که کتاب دوجلدی «تاریخ جنگ بینالمللی» تألیف موریس پالئولک را در سالهای ۱۳۰۳ و ۱۳۰۴ خورشیدی ترجمه میکند؛ کتابی که مطبعه خراسان آن را چاپ میکند و خبرش نیز در روزنامه «خورشید» مورخ ۲۸بهمن ۱۳۰۳ منتشر میشود. روزنامه «مهر منیر» در ۱۱جمادیالاول ۱۳۴۲ قمری (۲۸ آذر ۱۳۰۲ خورشیدی) نیز نام دکتر اسماعیلخان را در جمع کاندیداهای مجلس شورای ملی میآورد که تا آن لحظه در رتبه پنجم بیشترین آرای مأخوذه قرار دارد.
از آنجا که دکتر اسماعیلخان از معارفخواهان شاخص مشهد است، پسرش نیز تحصیلات عالیه را دنبال میکند و در سال۱۳۰۴ خورشیدی از دارالفنون تهران فارغالتحصیل میشود. حسین سامیراد در ادامه، به پیشنهاد پدرش، تحصیل پزشکی را آغاز میکند و مدتی نیز به تدریس ریاضیات و علوم طبیعی در دبیرستان «ثروت» تهران میپردازد.
سامیراد برای ادامه تحصیل به فرانسه میرود و پس از گذراندن دوره تخصص بیماریهای کودکان، در سال۱۳۱۵خورشیدی مدرک دکترای پزشکی خود را با درجه ممتاز از دانشگاه سوربن دریافت میکند. او مدتی نیز در اروپا میماند و در زمینههای تشریح و فیزیولوژی به پژوهش و تدریس میپردازد. سپس با اقامتی کوتاه در ایتالیا و فراگیری مباحث مالاریاشناسی، به ایران بازمیگردد.
با وجود پیشنهاد تدریس در دانشگاه تهران، علاقه سامیراد به خراسان سبب میشود پایتخت را ترک کند و به مشهد بازگردد. روزنامه «آزادی» چاپ مشهد، خبر این بازگشت یا «ورود» را در شماره۱۲۸۶ خود به تاریخ ۱۷خرداد ۱۳۱۶خورشیدی درج میکند و مینویسد: «آقای دکتر سامیراد که از طرف بهداری کل به سمت ریاست بهداری ایالت خراسان انتخاب شدهاند به مشهد ورود کردند.»
سخنران مجالس موعظه پزشکی
اما حضور دکتر سامیراد در مشهد، مصادف با روزهایی است که برگزاری متینگهای آموزشی پزشکی برای مردم مشهد شروع میشود. روزنامه «آزادی» در همان شماره (۱۷خرداد ۱۳۱۶خورشیدی) که خبر ورود دکتر سامیراد را درج میکند، خبر یکی از این جلسات را هم نشر میدهد و مینویسد: «در مجلس موعظه عمومی. شب شنبه مجلس موعظه عمومی با حضور عده زیادی از اکابر و اهالی شهر در فضای دبیرستان شاهرضا تشکیل گردید ابتدا آقای دکتر محمد معاضد نطق جالب توجهی درخصوص علل سرایت امراض تناسلی (سیفلیس و سوزاک) و خطرات آن ادا نموده بعد آقای حاج قوام لاری از بیان تاریخ زندگانی حضرت ختمی مرتبت و مکارم اخلاقی آن حضرت حضار را مستفیض کردند.».
اما آنچه از اخبار نشریات مشهد پیداست، این است که برگزاری این جلسات موعظه عمومی با حضور دکتر سامیراد بسیار رونق میگیرد و هر چند روز، یکی از آنها در نقطهای از شهر برگزار میشود.
روزنامه «آفتاب شرق» خبر نخستین نطق پزشکی دکتر سامیراد را در شماره۳۱خرداد ۱۳۱۶خورشیدی نشر میدهد و مینویسد: «کنفرانس در دبیرستان شاهرضا. ساعت ۶ بعدازظهر روز پنجشنبه به موجب دعوتی که از طرف اداره معارف شده بود با حضور خانمها و آقایانی که حضور بهمرسانیده بودند از طرف آقایان دکتر محمد معاضد مدیر بیمارستان شاهرضا و آقای دکتر سامی رئیس بهداری خراسان کنفرانس جالب و مفیدی راجع به اهمیت وظایف مادری و طریق بهداشت کودکان ایراد شده و در ساعت هفت و نیم خاتمه یافت.»
روزنامه «آفتاب شرق» با توجه به آمار بالای مرگومیر کودکان در آن روزگار، حضور دکتر سامیراد را که متخصص کودکان است، غنیمتی برای کودکان خراسانی میداند و مینویسد: «ما عموم خانمها را به حضور در اینگونه مجالس مفید که در آتیه منعقد خواهد شد دعوت نموده و امیدواریم با معاضدت مادران ذیعلاقه از تلفات سنگینی که به جامعه کودکان خراسانی بهواسطه نادانی و جهالت مادران وارد میشود جلوگیری شود.»
«کنفرانس عمومی» بعدی او در جمعه اول مرداد ۱۳۱۶خورشیدی برگزار میشود که خبرش سه روز بعد در روزنامه «شهامت» نشر مییابد: «ساعت ۸ بعدازظهر جمعه ۱/۵/۱۳۱۶ مجلس کنفرانس عمومی در دبیرستان شاهرضا یک عده از محترمین با خانمهایشان حضور بهمرسانیده آقای دکتر سامی راجع به بهداشت اطفال و آقای دکتر دانش درخصوص امراض دندان بیانات مبسوطی نمود.»
«بهداشت کودکان و نوزادان» آنچنان موضوع مهمی است که سامیراد چند روز بعد در یک جلسه عمومی دیگر درباره آن صحبت میکند. روزنامه «آزادی» در تاریخ ۱۱مرداد ۱۳۱۶خورشیدی مینویسد: «جلسه وعظ و خطابه عمومی شب شنبه در دبیرستان شاهرضا با حضور عده زیادی از بانوان و صنوف مختلفه شهر تشکیل گردید ابتدا آقای هوده چند ماده قانون خوانده و تفسیر نمودند. بعد آقای دکتر سامیراد نطق مفید مفصلی راجعبه بهداشت نوزادگان ادا کردند.»
روزنامه «شهامت» هم فردای این روز، خبر «دعوت در دبستان فروغ» را نشر میدهد و مینویسد: «دیروز عصر به موجب دعوتی که از طرف فروغ خانم آذرخشی رئیس جمعیت طرفداران نگهداری اطفال شده است، جمعیت زیادی از خانمهای محترم در دبستان فروغ حضور بهمرسانیده اولین جلسه عمومی خانمهای طرفدار نگهداری اطفال تشکیل گردیده. امینه آقای داودی رئیس بازرسی اداره معارف جلسه را مفتوح نموده و شرحی در اطراف فواید اقدام بانوان و منظور مقدسی که دارند اظهار داشته پس آقای دکتر سامی نطق مؤثر و مفیدی ایراد و پس از بیانات فروغ خانم آذرخشی با نطق بانو عزیز آذرخشی جلسه خاتمه یافت.»
روزنامه «آزادی» البته خبر این جلسه را یک روز بعدتر، یعنی در ۱۳مرداد ۱۳۱۶ خورشیدی، نشر میدهد و از دعوت دکتر سامیراد از بانوان مشهدی مینویسد: «آقای دکتر سامیراد که نطقهایی در این موضوعات (راجعبه بهداشت بانوان و کودکان) برعهده ایشان است بیانات کرده، بانوان را برای شب شنبه به مجلس وعظ و خطابه دبیرستان شاهرضا دعوت کردند.»
این روزنامه هم حضور سامیراد را در مشهد یک غنیمت میداند و ذیل خبر بالا میآورد: «امیدواریم بانوان و آقایان فرصتی را که نصیبشان شده و میتوانند از یک سلسله دستورات لازم راجعبه بهداری در مجالس وعظ و خطابه استفاده نمایند مغتنم شمرده و این عنایت دولت را قدر دانسته مرتبا در جلسات وعظ و خطابه حاضر شوند.»
تداوم آموزشهای عمومی
آموزشهای عمومی سامیراد معطوف به سال اول حضورش نیست. او این جلسات را در سال بعد و سالهای بعد نیز ادامه میدهد. بخشی از حضور آموزشی او در «آموزشگاه پرورش افکار» است که روزنامه «آزادی» درباره آن مینویسد: «آموزشگاه پرورش افکار از روز دوشنبه ۲۲/۱۲/۱۳۱۷ در دبیرستان شاهرضا تشکیل شد.» در این آموزشگاه «بهداشت بهوسیله آقای دکتر سامیراد» تدریس میشود و البته جلسات سخنرانی نیز همچنان پابرجاست.
روزنامه «شهامت» در تاریخ ۵خرداد ۱۳۱۸خورشیدی از سخنرانی سامیراد در پرورش افکار خبر میدهد و مینویسد: «ساعت ۷ بعدازظهر روز شنبه (امروز) نشست سخنرانی پرورش افکار در دبیرستان شاهرضا تشکیل و آقای دکتر سامیراد راجعبه بهداری کشور سخنرانی خواهند کرد.»
این روزنامه در تاریخ ۱۸تیر هم مینویسد: «سخنرانی پرورش افکار. روز شنبه ۲۳ تیرماه ۱۳۱۸ ساعت ۷ بعدازظهر آقای دکتر سامیراد در باغ ملی راجعبه بهداشت همگانی سخنرانی خواهند کرد، ورود عموم آزاد میباشد.»
گویا این سخنرانیها بسیار منظم و در جاهای مختلف برگزار میشود؛ چون روزنامه «شهامت» در ۳مرداد ۱۳۱۸خورشیدی مینویسد: «ساعت هفت بعدازظهر سهشنبه در مسجد گوهرشاد آقای دکتر سامیراد، رئیس بهداری استان نهم با حضور عده زیادی پیرامون بهداشت سخنرانی نمودند.»
با وجود سخنرانیهای فراوان سامیراد در حوزه بیماری اطفال، اما همچنان بسیاری از دکترهای شهر میان پزشکی تخصصی کودکان و بزرگسالان تفاوتی قائل نیستند. خودش در خاطرههایش نقل کرده بود: «از درجه عقبماندگی جامعه آنزمان همین بس که در میهمانیای که بهدلیل ورودم به مشهد از طرف خانواده ترتیب داده شده بود، برای دوستانم توضیح دادم که تخصص اطفال از پاریس گرفتهام. یکی از دوستان گفت کهای کاش چند سال بیشتر در فرنگ مانده بودی تا درجه دکترای بیماریهای بزرگسالان را میگرفتی!»
یکی از بانیان اولین آموزشگاه پزشکی
یکی دیگر از اقدامات ماندگار او، مشارکت در تأسیس نخستین «آموزشگاه عالی بهداشت» مشهد در سال۱۳۱۹ خورشیدی است. این آموزشگاه با همکاری گروهی از پزشکان از جمله دکتر رضا سالاری و سرگرد مختار نجفزاده برای تربیت بهیار و نیروهای مورد نیاز مراکز درمانی ایجاد میشود.
در این سال، پروفسور شارل ابرلن (Charles Oberling)، استاد و پژوهشگر پزشکی فرانسوی و دومین رئیس دانشکده پزشکی دانشگاه تهران، مأموریت پیدا میکند ضمن بازدید از بیمارستان شاهرضا و بررسی امکانات موجود آن، برای تأسیس اولین آموزشگاه عالی بهداشت در مشهد تصمیمگیری کند. با موافقت او و نامهای که وزیر فرهنگ در ۲۶خرداد ۱۳۱۹ به نایبالتولیه آستان قدس مینویسد، تأسیس آموزشگاه عالی بهداشت در مشهد و پذیرش دانشجو اعلام میشود.
آموزشگاه عالی بهداشت در مهر۱۳۱۹، در دبیرستان فردوسی تشکیل میشود. از آنجا که اواخر سال گذشته، دکتر حسین سامیراد سخنرانی مهیجی درباره وضعیت بیماریهای واگیر شهر مشهد در دبیرستان فردوسی کرده و از دانشآموزان دعوت کرده که در آموزشگاه عالی بهداشت ثبتنام کنند، در نخستین روز ثبتنام این آموزشگاه حدود ۷۲پسر ثبتنام میکنند.
اولین کلاس درس آموزشگاه درباره فیزیولوژی بدن است و دکتر سامیراد تدریس آن را برعهده دارد. دکتر احمد سالاری نیز بهعنوان اولین معلم تشریح در آموزشگاه فعالیت میکند. اولین جلسه از کلاس دکتر سالاری باعث میشود بیش از نیمی از دانشآموزان با دیدن جسد، حالشان بد شود و از تحصیل در آموزشگاه انصراف بدهند. بنابراین، فقط ۳۲دانشآموز برای نخستین آموزشگاه عالی بهداشت کشور باقی میمانند. آنها همانهایی هستند که سال۱۳۲۴ فارغالتحصیل شده و برای خدمت به شهرهای خراسان اعزام میشوند.
سامیراد که ریاست و تدریس آموزشگاه را برعهده دارد، با سخنرانیهای هفتگی، جوانان را به تحصیل در رشتههای بهداشتی تشویق میکند تا اینکه آموزشگاه در سال۱۳۲۸ به سومین دانشکده پزشکی کشور تبدیل میشود؛ دانشکدهای که از سال۱۳۳۱ تا سال۱۳۴۲ ریاستش به خود سامیراد سپرده میشود.
خدمات ماندگار
دکتر سامیراد در بیمارستان امام رضا (ع) نیز بانی خدمات بسیاری است. بنا بر نوشته روزنامه «زندگی» در ۱۵آذر ۱۳۲۴ خورشیدی، «امور این مؤسسه (بیمارستان شاهرضا) بهطور کلی به ریاست آقای پرفسور هامر شلاک و معاونت آقای دکتر حسین سامی اداره میشده است.» او در بیمارستان، نخستین بخش ویژه بیماریهای کودکان را راهاندازی میکند و به این ترتیب، طب اطفال را در مشهد رسمیت میبخشد.
همین روزنامه در شماره۲۰آذر ۱۳۲۴ خورشیدی درباره «پرورشگاه ۱ و ۲» مشهد مینویسد: «برای پرورش اطفال بیسرپرست وسایل کافی داشته که به ریاست آقای دکتر حسین سامیراد و معاونت آقای دکتر قهرمانی اداره اطفال بیمار نیز جایگاه مخصوصی برای مواظبت و پرستاری دارد. در این دو قسمت بالغ بر ۱۷۰ تختخواب موجود است به امور تربیتی این اطفال دقت و توجه کاملی شده و برای آنکه بیمارستان وظیفه خود را درباره آنها بهطور کاملتری انجام داده باشد برای تأسیس دبستان در بیمارستان با فرهنگ مذاکره و به اخذ نتیجه امیدوار است. مادرانی که در مواظبت اطفال خود به مشکلاتی مواجه میشوند بدون هیچگونه مانعی غالبا به این قسمت مراجعه فرموده دستورات کافی و لازم اتخاذ مینمایند.»
بعدها، درمانگاه خیریه رازی نیز به همت او تأسیس میشود و به یکی از مراکز مهم درمانی مشهد تبدیل میشود. سامیراد همچنین برای تأسیس آموزشگاههای بهداری در شهرهای مختلف تلاش میکند و در سال ۱۳۴۰-۱۳۴۱ نیز زمینه تبدیل دانشکده پزشکی را به دانشگاه فراهم میکند.
در نوشتهای که به قلم یکی از دختران دکتر سامیراد نوشته شده است، «تأسیس اولین کلینیک رایگان اطفال در مشهد در سال ۱۹۴۰ (۱۳۱۹) برای خدمترسانی به افراد بیبضاعت جامعه» نیز در زمره دستاوردهای برجسته دکتر سامیراد نوشته شده است که به احتمال قوی اشتباه باشد؛ چون در این سال هیچ سندی مربوط به درمانگاه اطفال در اسناد شهرداری و مطبوعات وقت دیده نمیشود. اگرچه نام او در کمیسیونهای پزشکی شهرداری که در سال۱۳۲۶ برای تشکیل بیمارستان شهرداری برگزار شده، دیده میشود.
دکتر سامیراد بعدها در مقام ریاست بیمارستان امام رضا (ع)، ریاست دانشگاه فردوسی و ریاست سازمان هلال احمر نیز خدمت میکند؛ اما عنوان «اولین متخصص بیماریهای کودکان در مشهد» بیش از هر عنوان دیگری کنار نامش میدرخشد.
دکتر سامیراد پس از بازنشستگی در سال۱۳۴۱ خورشیدی، به تهران عزیمت میکند و هرازگاهی به صورت مسافرتی به مشهد بازمیگردد. او نهایتا در ۲۹شهریور۱۳۶۵ درگذشت و برای همیشه در جوار حضرت امام رضا (ع) آرام گرفت. از دکتر سامیراد سه فرزند و شش نوه به یادگار ماند: لیلا (رادیولوژیست)، سام (مهندس عمران) و ویدا (کارشناس علوم سیاسی).
ارسال نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تائید توسط شهرآرانیوز در سایت منتشر خواهد شد.
نظراتی که حاوی توهین و افترا باشد منتشر نخواهد شد.
