اعتقاد به مهدویت و تأثیر آن بر پویایی و امید اجتماعی | مهدویت چگونه جامعه را از یأس نجات می‌دهد؟

سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ اعتقاد به مهدویت در نگاه و مکتب شیعه، فقط یک باور و اعتقاد درباره آینده نیست، بلکه نیروی محرکی است که جامعه را از انفعال و یأس بیرون می‌آورد و به‌سمت پویایی، مسئولیت‌پذیری و امید اجتماعی سوق می‌دهد. این آموزه که ریشه در قرآن و روایات اهل‌بیت؟ عهم؟ دارد، انتظار را یک برنامه عملی برای زندگی فردی و اجتماعی معرفی می‌کند.

از انفعال به کنشگری اجتماعی

یکی از مهم‌ترین کارکرد‌های اجتماعی مهدویت، تبدیل «انتظار» از یک حالت منفعلانه به یک برنامه کنشگرانه است. رهبر شهید انقلاب، آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، در تبیین معنای انتظار می‌فرمایند: «انتظار یعنی قانع نشدن، قبول نکردن وضع موجودِ زندگی انسان و تلاش برای رسیدن به وضع مطلوب، که مسلم است این وضع مطلوب با دست قدرتمند ولی‌خدا، حضرت حجت‌بن الحسن، مهدی صاحب‌زمان؟ عج؟، تحقق پیدا خواهد کرد.» (۲۷/۰۵/۱۳۸۷)

این قرائت از انتظار، هیچ سنخیتی با سستی، خانه‌نشینی و بی‌تفاوتی ندارد. امام‌خمینی؟ ره؟ نیز بر همین نکته تأکید داشتند: «الآن عالم پر از ظلم است. شما یک نقطه هستید در عالم. عالم پر از ظلم است. ما بتوانیم جلوی ظلم را بگیریم، باید بگیریم؛ تکلیفمان است. ضرورت اسلام و قرآن تکلیف ما کرده است که باید برویم همه کار را بکنیم. اما نمی‌توانیم بکنیم. چون نمی‌توانیم بکنیم، باید او بیاید تا بکند. اما ما باید فراهم کنیم کار را. فراهم کردن اسباب، این است که کار را نزدیک بکنیم، کار را همچو بکنیم که مهیا بشود عالم برای آمدن حضرت؟ عج؟.» بر این اساس، منتظر حقیقی کسی است که در عرصه اجتماعی حاضر است، مسئولیت می‌پذیرد و برای اصلاح وضعیت موجود می‌کوشد.

باوری فراتر از یک اعتقاد فردی

مهدویت در اندیشه شیعی، در حد و اندازه مسئله نبوت اهمیت دارد؛ زیرا آنچه مهدویت از آن خبر می‌دهد، همان هدفی است که تمام انبیا برای تحقق آن مبعوث شدند: استقرار جامعه‌ای توحیدی مبتنی بر عدالت. از این منظر، اعتقاد به مهدویت صرفا یک باور ذهنی درباره آینده دور نیست، بلکه به‌مثابه یک اصل اعتقادی، جهت‌گیری انسان را در زندگی روزمره تعیین می‌کند.

آیت‌الله‌العظمی جوادی‌آملی می‌گوید: «فَرَج وجود مبارک امام عصر؟ عج؟ از بزرگ‌ترین آرزو‌های پیروان مکتب اهل‌بیت؟ ع؟ است که سبب امید به آینده و حرکت و پویایی در جامعه اسلامی است. مهم، باور حتمی بودن ظهور و انتظار راستین برای تحقق آن است. رسول خدا؟ ص؟ بهترین عمل امت را، انتظار فرج از جانب خدای سبحان می‌داند: "أفضل أعمال اُمّتی انتظار فرج من الله (عزوجل). " و اهل‌بیت؟ ع؟، برجسته‌ترین مصداق این عنوان کلی را انتظار فرج وجود مبارک ولی‌عصر؟ عج؟ دانسته‌اند؛ چراکه برای انسان‌های مؤمن، ظهور آن حضرت گشایش حقیقی است.»

از امید فردی به حرکت جمعی

باور مهدوی، امید را از سطح فردی به سطح اجتماعی ارتقا می‌دهد و آن را به موتور محرکه حرکت جمعی تبدیل می‌کند. آقای شهید ایران، آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، در دیدار با اقشار مختلف مردم، اعتقاد به ظهور امام زمان؟ عج؟ را «مایه امید منتظران» دانستند و فرمودند: «امید موجب تلاش، حرکت، مبارزه، پیشرفت و زنده ماندن انسان می‌شود. ملتی که امید روشنی در دل داشته باشد، دربرابر ظلم و بی‌عدالتی و هر قدرت مسلط ظالمی به مبارزه برمی‌خیزد و راه را برای استقرار عدل، باز می‌کند و با این اعتقاد و امید، شیعه تاکنون از پیچ وخم‌های عجیب وغریبی که در سر راه او قرار داده بودند، عبور کرده است و سرانجام امروز پرچم سربلند اسلام و قرآن در دست ملت مسلمان و شیعه ایران قرار دارد.» (۱۷/۱۰/۱۳۷۴)

ایشان تلاش برای بی‌اعتقاد کردن ملت‌ها به ظهور منجی را، یکی از اساسی‌ترین فعالیت‌های استعمار می‌دانستند؛ زیرا ایمان به امام زمان؟ عج؟، مانع تسلیم شدن است. این پیوند میان مهدویت و ظلم‌ستیزی، نشان می‌دهد که باور مهدوی نه‌تنها عامل پویایی اجتماعی است، بلکه به عنوان یک «قدرت نرم» دربرابر جبهه باطل عمل می‌کند.

مهدویت سرمایه‌ای اجتماعی

اعتقاد به مهدویت، سرمایه‌ای اجتماعی برای جامعه اسلامی است که امید، مسئولیت‌پذیری و مقاومت را در میان مردم تقویت می‌کند. این باور، جامعه را از یأس و انفعال نجات می‌دهد و به سمت حرکت و پویایی سوق می‌دهد. در نهایت، مهدویت برنامه‌ای برای زندگی در زمان حال است؛ برنامه‌ای که انسان را از تماشاگر بودن به کنشگر شدن و از امید فردی به پویایی اجتماعی فرامی‌خواند.

در آخر رهبر شهید انقلاب می‌فرمایند: «چه غم دیوار امت را که دارد، چون تو پشتیبان/ چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟ البته دریا طوفان دارد، سختی دارد، مشکلات دارد، گاهی هراس‌های بزرگ دارد، اما وقتی کشتیبان، بنده برگزیده خداست، معصوم است، آن وقت دیگر بیمی وجود ندارد... نوح این کشتی اوست، پشتیبان این امت اوست، واسطه فیض الهی به یکایک آحاد ما، به دل‌های ما، به جان‌های ما، به ذهن‌های ما، به جسم‌های ما، به حیات فردی و اجتماعی، وجود مقدس خاتم‌الاوصیا و در رتبه قبل از او، وجود مقدس خاتم‌الانبیا؟ ص؟ است.» (۲۸/۰۶/۱۳۹۱)

در ادامه حتما بخوانید دعا برای ظهور، هنگامی اثرگذار است که با خودسازی و پیوند با جامعه همراه باشد

دستاورد روان‌شناختی باور مهدوی

بزرگ‌ترین خاصیت اعتقاد به مهدویت درمیان شیعیان، امیدآفرینی است. جامعه‌ای که به مهدویت معتقد است، در سخت‌ترین شرایط نیز دل را خالی از امید نمی‌داند؛ زیرا می‌داند که دوران ظلم و بی‌عدالتی قطعا سپری خواهد شد. این امید یک خیال واهی نیست، بلکه بر یک وعده تخلف‌ناپذیر الهی استوار است.

رهبر شهید ایران، این تفاوت را چنین بیان می‌کنند: «همه امید‌هایی که ما به چیزی پیدا می‌کنیم، ممکن است بشود، ممکن است نشود، اما امید به اصلاح نهایی به‌وسیله ولیّ‌مطلق حضرت حق، حضرت صاحب الزمان؟ عج؟، امید غیرقابل‌تخلف است.» (۱۰/۰۲/۱۳۹۷) این امید قطعی، به جامعه نیروی تاب‌آوری دربرابر بحران‌ها را می‌بخشد. جامعه‌ای که خود را در محضر امام؟ عج؟ می‌بیند، دربرابر مشکلات، منفعل نمی‌ماند و مسیر پیشرفت را آگاهانه دنبال می‌کند.